Permalink
Find file Copy path
Fetching contributors…
Cannot retrieve contributors at this time
10483 lines (10458 sloc) 603 KB
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/8.21/tei-epidoc.rng"
schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/8.21/tei-epidoc.rng"
schematypens="http://purl.oclc.org/dsdl/schematron"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
<teiHeader>
<fileDesc>
<titleStmt>
<title type="work" n="Aeneid">Aeneid</title>
<title type="sub">Machine readable text</title>
<author n="Verg.">P. Vergilius Maro</author>
<editor role="editor" n="Greenough">J. B. Greenough</editor>
<principal>Gregory Crane</principal>
<respStmt>
<resp>Prepared under the supervision of</resp>
<name>Bridget Almas</name>
<name>Lisa Cerrato</name>
<name>William Merrill</name>
<name>David Smith</name>
</respStmt>
<funder n="org:NEH">The National Endowment for the Humanities</funder>
</titleStmt>
<extent/>
<publicationStmt>
<publisher>Trustees of Tufts University</publisher>
<pubPlace>Medford, MA</pubPlace>
<authority>Perseus Project</authority>
<date type="release">1997-10-28</date>
</publicationStmt>
<sourceDesc>
<biblStruct>
<monogr>
<author>Vergil</author>
<author>Virgil</author>
<title>The Bucolics, Aeneid, and Georgics Of Virgil</title>
<editor role="editor">J. B. Greenough</editor>
<imprint>
<pubPlace>Boston</pubPlace>
<publisher>Ginn &amp; Co.</publisher>
<date>1881</date>
</imprint>
</monogr>
<ref target="https://hdl.handle.net/2027/uc1.a0000339325">HathiTrust</ref>
<ref target="https://archive.org/details/greaterpoemsofvi00virgiala">Internet Archive</ref>
</biblStruct>
</sourceDesc>
</fileDesc>
<encodingDesc>
<refsDecl n="CTS">
<cRefPattern n="line"
matchPattern="(\w+).(\w+)"
replacementPattern="#xpath(/tei:TEI/tei:text/tei:body/tei:div/tei:div[@n='$1']//tei:l[@n='$2'])">
<p>This pointer pattern extracts book and line</p>
</cRefPattern>
<cRefPattern n="Book"
matchPattern="(\w+)"
replacementPattern="#xpath(/tei:TEI/tei:text/tei:body/tei:div/tei:div[@n='$1'])">
<p>This pointer pattern extracts book</p>
</cRefPattern>
</refsDecl>
<refsDecl>
<refState unit="book" delim="."/>
<refState unit="line"/>
</refsDecl>
</encodingDesc>
<profileDesc>
<langUsage>
<language ident="lat">Latin</language>
</langUsage>
</profileDesc>
<revisionDesc>
<change when="2015-12-01" who="Thibault Clérice">
Fixed numbering issue. Line numbering was probably made using l@n (by group of 5, starting from last point every time). It did not take l@n@part into account. Fixed. So some numbers did change
</change>
<change when="2015-08-14" who="Zach Himes">
Converted from TEI edition at
https://github.com/PerseusDL/canonical-latinLit/blob/master/data/phi0690/phi003/phi0690.phi003.perseus-lat1.xml
Conversion involved: converting to CTS EpiDoc,
converting div1 to div
changed ldquo,rdquo,uuml,ouuml,iuml to corresponding correct characters.
fixed gap at 12.732
</change>
<change when="1996-10-16" who="WM">
Mark up public domain text
downloaded from Libellus; did diereses; pathetic lines tagged as L PART="Y";
needs line nos.</change>
<change when="2011-10-28" who="lcerrato">
fixed line number issue 795 appeared twice
</change>
<change when="2011-01-17" who="gcrane">
base SDL files
</change>
<change when="2010-07-13" who="lcerrato">
2.338 ullo fremitus changed to quo fremitus verified against source
</change>
<change when="2009-12-09" who="rsingh04">
moved more xml files around based on copyright status
</change>
<change when="2009-01-12" who="rsingh04">
commented out extra chunking scheme
</change>
<change when="2005-10-18" who="lcerrato">
candientem on 12.91 changed to candentem based on user report and PHI
</change>
<change when="2005-08-01" who="packel">
removed stray item tags
</change>
<change when="2005-07-25" who="packel">
Converted to XML
</change>
<change when="2005-03-23" who="lcerrato">
changed visus line 10.447 to visu based on multiple sources
</change>
<change when="2004-04-02" who="mimno">
added line 1 cards
</change>
<change when="2003-07-01" who="yorkc">
Updated texts to TEI P4 and Perseus P4 extensions; minor cleanup (esp. character encodings and typos.)
</change>
<change when="2003-02-06" who="lcerrato">
fixed typo 5.627 eum freta to cum freta
</change>
<change when="2000-03-04" who="dasmith">
Added separate funder entity to TEI header
</change>
<change when="2000-02-22" who="textgod">
fixed multiple typos
</change>
<change when="1999-10-25" who="lcerrato">
fixed typo 1.90
</change>
<change when="1999-10-16" who="lcerrato">
fixed typo
</change>
<change when="1999-08-04" who="textgod">
Turned line milestones into cards.
</change>
<change when="1999-08-04" who="textgod">
Remove TEXT N
</change>
<change when="1999-08-04" who="textgod">
Don't use [lr]sqb.
</change>
<change when="1999-08-04" who="textgod">
Fixed typos.
</change>
<change when="1997-09-24" who="textgod">
Changed names and redid headers.
</change>
</revisionDesc>
</teiHeader>
<text xml:lang="lat" >
<body>
<div type="edition"
xml:lang="lat"
n="urn:cts:latinLit:phi0690.phi003.perseus-lat2" subtype="book">
<div n="1" type="textpart" subtype="book">
<milestone ed="p" n="1" unit="card"/>
<l n="1">Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris</l>
<l n="2">Italiam, fato profugus, Laviniaque venit</l>
<l n="3">litora, multum ille et terris iactatus et alto</l>
<l n="4">vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;</l>
<l n="5">multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,</l>
<l n="6">inferretque deos Latio, genus unde Latinum,</l>
<l n="7">Albanique patres, atque altae moenia Romae.</l>
<milestone ed="p" n="8" unit="card"/>
<l n="8">Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,</l>
<l n="9">quidve dolens, regina deum tot volvere casus</l>
<l n="10">insignem pietate virum, tot adire labores</l>
<l n="11">impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?</l>
<milestone ed="p" n="12" unit="card"/>
<l n="12">Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,</l>
<l n="13">Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe</l>
<l n="14">ostia, dives opum studiisque asperrima belli;</l>
<l n="15">quam Iuno fertur terris magis omnibus unam</l>
<l n="16">posthabita coluisse Samo; hic illius arma,</l>
<l n="17">hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,</l>
<l n="18">si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.</l>
<l n="19">Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci</l>
<l n="20">audierat, Tyrias olim quae verteret arces;</l>
<l n="21">hinc populum late regem belloque superbum</l>
<l n="22">venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas.</l>
<l n="23">Id metuens, veterisque memor Saturnia belli,</l>
<l n="24">prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis—</l>
<l n="25">necdum etiam causae irarum saevique dolores</l>
<l n="26">exciderant animo: manet alta mente repostum</l>
<l n="27">iudicium Paridis spretaeque iniuria formae,</l>
<l n="28">et genus invisum, et rapti Ganymedis honores.</l>
<l n="29">His accensa super, iactatos aequore toto</l>
<l n="30">Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,</l>
<l n="31">arcebat longe Latio, multosque per annos</l>
<l n="32">errabant, acti fatis, maria omnia circum.</l>
<l n="33">Tantae molis erat Romanam condere gentem!</l>
<milestone ed="p" n="34" unit="card"/>
<l n="34">Vix e conspectu Siculae telluris in altum</l>
<l n="35">vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,</l>
<l n="36">cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,</l>
<l n="37">haec secum: “Mene incepto desistere victam,</l>
<l n="38">nec posse Italia Teucrorum avertere regem?</l>
<l n="39">Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem</l>
<l n="40">Argivum atque ipsos potuit submergere ponto,</l>
<l n="41">unius ob noxam et furias Aiacis Oilei?</l>
<l n="42">Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,</l>
<l n="43">disiecitque rates evertitque aequora ventis,</l>
<l n="44">illum expirantem transfixo pectore flammas</l>
<l n="45">turbine corripuit scopuloque infixit acuto.</l>
<l n="46">Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque</l>
<l n="47">et soror et coniunx, una cum gente tot annos</l>
<l n="48">bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret</l>
<l n="49">praeterea, aut supplex aris imponet honorem?”</l>
<milestone ed="p" n="50" unit="card"/>
<l n="50">Talia flammato secum dea corde volutans</l>
<l n="51">nimborum in patriam, loca feta furentibus austris,</l>
<l n="52">Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro</l>
<l n="53">luctantes ventos tempestatesque sonoras</l>
<l n="54">imperio premit ac vinclis et carcere frenat.</l>
<l n="55">Illi indignantes magno cum murmure montis</l>
<l n="56">circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce</l>
<l n="57">sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.</l>
<l n="58">Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum</l>
<l n="59">quippe ferant rapidi secum verrantque per auras.</l>
<l n="60">Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris,</l>
<l n="61">hoc metuens, molemque et montis insuper altos</l>
<l n="62">imposuit, regemque dedit, qui foedere certo</l>
<l n="63">et premere et laxas sciret dare iussus habenas.</l>
<l n="64">Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:</l>
<milestone ed="p" n="65" unit="card"/>
<l n="65">“Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex</l>
<l n="66">et mulcere dedit fluctus et tollere vento,</l>
<l n="67">gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,</l>
<l n="68">Ilium in Italiam portans victosque Penates:</l>
<l n="69">incute vim ventis submersasque obrue puppes,</l>
<l n="70">aut age diversos et disiice corpora ponto.</l>
<l n="71">Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,</l>
<l n="72">quarum quae forma pulcherrima Deiopea,</l>
<l n="73">conubio iungam stabili propriamque dicabo,</l>
<l n="74">omnis ut tecum meritis pro talibus annos</l>
<l n="75">exigat, et pulchra faciat te prole parentem.”</l>
<milestone ed="p" n="76" unit="card"/>
<l n="76">Aeolus haec contra: “Tuus, O regina, quid optes</l>
<l n="77">explorare labor; mihi iussa capessere fas est.</l>
<l n="78">Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque</l>
<l n="79">concilias, tu das epulis accumbere divom,</l>
<l n="80">nimborumque facis tempestatumque potentem.”</l>
<milestone ed="p" n="81" unit="card"/>
<l n="81">Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem</l>
<l n="82">impulit in latus: ac venti, velut agmine facto,</l>
<l n="83">qua data porta, ruunt et terras turbine perflant.</l>
<l n="84">Incubuere mari, totumque a sedibus imis</l>
<l n="85">una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis</l>
<l n="86">Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus.</l>
<l n="87">Insequitur clamorque virum stridorque rudentum.</l>
<l n="88">Eripiunt subito nubes caelumque diemque</l>
<l n="89">Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.</l>
<l n="90">Intonuere poli, et crebris micat ignibus aether,</l>
<l n="91">praesentemque viris intentant omnia mortem.</l>
<l n="92">Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra:</l>
<l n="93">ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas</l>
<l n="94">talia voce refert: “O terque quaterque beati,</l>
<l n="95">quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis</l>
<l n="96">contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis</l>
<l n="97">Tydide! Mene Iliacis occumbere campis</l>
<l n="98">non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,</l>
<l n="99">saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens</l>
<l n="100">Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis</l>
<l n="101">scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?”</l>
<milestone ed="p" n="102" unit="card"/>
<l n="102">Talia iactanti stridens Aquilone procella</l>
<l n="103">velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.</l>
<l n="104">Franguntur remi; tum prora avertit, et undis</l>
<l n="105">dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.</l>
<l n="106">Hi summo in fluctu pendent; his unda dehiscens</l>
<l n="107">terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.</l>
<l n="108">Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet—</l>
<l n="109">saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras—</l>
<l n="110">dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto</l>
<l n="111">in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu,</l>
<l n="112">inliditque vadis atque aggere cingit harenae.</l>
<l n="113">Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,</l>
<l n="114">ipsius ante oculos ingens a vertice pontus</l>
<l n="115">in puppim ferit: excutitur pronusque magister</l>
<l n="116">volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem</l>
<l n="117">torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.</l>
<l n="118">Adparent rari nantes in gurgite vasto,</l>
<l n="119">arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.</l>
<l n="120">Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,</l>
<l n="121">et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,</l>
<l n="122">vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes</l>
<l n="123">accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.</l>
<milestone ed="p" n="124" unit="card"/>
<l n="124">Interea magno misceri murmure pontum,</l>
<l n="125">emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis</l>
<l n="126">stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto</l>
<l n="127">prospiciens, summa placidum caput extulit unda.</l>
<l n="128">Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem,</l>
<l n="129">fluctibus oppressos Troas caelique ruina,</l>
<l n="130">nec latuere doli fratrem Iunonis et irae.</l>
<l n="131">Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:</l>
<milestone ed="p" n="132" unit="card"/>
<l n="132">“Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?</l>
<l n="133">Iam caelum terramque meo sine numine, venti,</l>
<l n="134">miscere, et tantas audetis tollere moles?</l>
<l n="135">Quos ego—sed motos praestat componere fluctus.</l>
<l n="136">Post mihi non simili poena commissa luetis.</l>
<l n="137">Maturate fugam, regique haec dicite vestro:</l>
<l n="138">non illi imperium pelagi saevumque tridentem,</l>
<l n="139">sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,</l>
<l n="140">vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula</l>
<l n="141">Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.”</l>
<milestone ed="p" n="142" unit="card"/>
<l n="142">Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,</l>
<l n="143">collectasque fugat nubes, solemque reducit.</l>
<l n="144">Cymothoe simul et Triton adnixus acuto</l>
<l n="145">detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;</l>
<l n="146">et vastas aperit syrtis, et temperat aequor,</l>
<l n="147">atque rotis summas levibus perlabitur undas.</l>
<l n="148">Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est</l>
<l n="149">seditio, saevitque animis ignobile volgus,</l>
<l n="150">iamque faces et saxa volant—furor arma ministrat;</l>
<l n="151">tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem</l>
<l n="152">conspexere, silent, arrectisque auribus adstant;</l>
<l n="153">ille regit dictis animos, et pectora mulcet,—</l>
<l n="154">sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam</l>
<l n="155">prospiciens genitor caeloque invectus aperto</l>
<l n="156">flectit equos, curruque volans dat lora secundo.</l>
<milestone ed="p" n="157" unit="card"/>
<l n="157">Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu</l>
<l n="158">contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.</l>
<l n="159">Est in secessu longo locus: insula portum</l>
<l n="160">efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto</l>
<l n="161">frangitur inque sinus scindit sese unda reductos.</l>
<l n="162">Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur</l>
<l n="163">in caelum scopuli, quorum sub vertice late</l>
<l n="164">aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis</l>
<l n="165">desuper horrentique atrum nemus imminet umbra.</l>
<l n="166">Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,</l>
<l n="167">intus aquae dulces vivoque sedilia saxo,</l>
<l n="168">nympharum domus: hic fessas non vincula navis</l>
<l n="169">ulla tenent, unco non alligat ancora morsu.</l>
<l n="170">Huc septem Aeneas collectis navibus omni</l>
<l n="171">ex numero subit; ac magno telluris amore</l>
<l n="172">egressi optata potiuntur Troes harena,</l>
<l n="173">et sale tabentis artus in litore ponunt.</l>
<l n="174">Ac primum silici scintillam excudit Achates,</l>
<l n="175">succepitque ignem foliis, atque arida circum</l>
<l n="176">nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.</l>
<l n="177">Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma</l>
<l n="178">expediunt fessi rerum, frugesque receptas</l>
<l n="179">et torrere parant flammis et frangere saxo.</l>
<milestone ed="p" n="180" unit="card"/>
<l n="180">Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem</l>
<l n="181">prospectum late pelago petit, Anthea si quem</l>
<l n="182">iactatum vento videat Phrygiasque biremis,</l>
<l n="183">aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.</l>
<l n="184">Navem in conspectu nullam, tris litore cervos</l>
<l n="185">prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur</l>
<l n="186">a tergo, et longum per vallis pascitur agmen.</l>
<l n="187">Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas</l>
<l n="188">corripuit, fidus quae tela gerebat Achates;</l>
<l n="189">ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis</l>
<l n="190">cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem</l>
<l n="191">miscet agens telis nemora inter frondea turbam;</l>
<l n="192">nec prius absistit, quam septem ingentia victor</l>
<l n="193">corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.</l>
<l n="194">Hinc portum petit, et socios partitur in omnes.</l>
<l n="195">Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes</l>
<l n="196">litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,</l>
<l n="197">dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:</l>
<milestone ed="p" n="198" unit="card"/>
<l n="198">“O socii—neque enim ignari sumus ante malorum—</l>
<l n="199">O passi graviora, dabit deus his quoque finem.</l>
<l n="200">Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis</l>
<l n="201">accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa</l>
<l n="202">experti: revocate animos, maestumque timorem</l>
<l n="203">mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.</l>
<l n="204">Per varios casus, per tot discrimina rerum</l>
<l n="205">tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas</l>
<l n="206">ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.</l>
<l n="207">Durate, et vosmet rebus servate secundis.”</l>
<milestone ed="p" n="208" unit="card"/>
<l n="208">Talia voce refert, curisque ingentibus aeger</l>
<l n="209">spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.</l>
<l n="210">Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris;</l>
<l n="211">tergora deripiunt costis et viscera nudant;</l>
<l n="212">pars in frusta secant veribusque trementia figunt;</l>
<l n="213">litore aena locant alii, flammasque ministrant.</l>
<l n="214">Tum victu revocant vires, fusique per herbam</l>
<l n="215">implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.</l>
<l n="216">Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae,</l>
<l n="217">amissos longo socios sermone requirunt,</l>
<l n="218">spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,</l>
<l n="219">sive extrema pati nec iam exaudire vocatos.</l>
<l n="220">Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,</l>
<l n="221">nunc Amyci casum gemit et crudelia secum</l>
<l n="222">fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.</l>
<milestone ed="p" n="223" unit="card"/>
<l n="223">Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo</l>
<l n="224">despiciens mare velivolum terrasque iacentis</l>
<l n="225">litoraque et latos populos, sic vertice caeli</l>
<l n="226">constitit, et Libyae defixit lumina regnis.</l>
<l n="227">Atque illum talis iactantem pectore curas</l>
<l n="228">tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis</l>
<l n="229">adloquitur Venus: “O qui res hominumque deumque</l>
<l n="230">aeternis regis imperiis, et fulmine terres,</l>
<l n="231">quid meus Aeneas in te committere tantum,</l>
<l n="232">quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,</l>
<l n="233">cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?</l>
<l n="234">Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,</l>
<l n="235">hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,</l>
<l n="236">qui mare, qui terras omni dicione tenerent,</l>
<l n="237">pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?</l>
<l n="238">Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas</l>
<l n="239">solabar, fatis contraria fata rependens;</l>
<l n="240">nunc eadem fortuna viros tot casibus actos</l>
<l n="241">insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?</l>
<l n="242">Antenor potuit, mediis elapsus Achivis,</l>
<l n="243">Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus</l>
<l n="244">regna Liburnorum, et fontem superare Timavi,</l>
<l n="245">unde per ora novem vasto cum murmure montis</l>
<l n="246">it mare proruptum et pelago premit arva sonanti.</l>
<l n="247">Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit</l>
<l n="248">Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit</l>
<l n="249">Troia; nunc placida compostus pace quiescit:</l>
<l n="250">nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,</l>
<l n="251">navibus (infandum!) amissis, unius ob iram</l>
<l n="252">prodimur atque Italis longe disiungimur oris.</l>
<l n="253">Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?”</l>
<milestone ed="p" n="254" unit="card"/>
<l n="254">Olli subridens hominum sator atque deorum,</l>
<l n="255">voltu, quo caelum tempestatesque serenat,</l>
<l n="256">oscula libavit natae, dehinc talia fatur:</l>
<l n="257">“Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum</l>
<l n="258">fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini</l>
<l n="259">moenia, sublimemque feres ad sidera caeli</l>
<l n="260">magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.</l>
<l n="261">Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,</l>
<l n="262">longius et volvens fatorum arcana movebo)</l>
<l n="263">bellum ingens geret Italia, populosque feroces</l>
<l n="264">contundet, moresque viris et moenia ponet,</l>
<l n="265">tertia dum Latio regnantem viderit aestas,</l>
<l n="266">ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.</l>
<l n="267">At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo</l>
<l n="268">additur,—Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,—</l>
<l n="269">triginta magnos volvendis mensibus orbis</l>
<l n="270">imperio explebit, regnumque ab sede Lavini</l>
<l n="271">transferet, et longam multa vi muniet Albam.</l>
<milestone ed="p" n="272" unit="card"/>
<l n="272">Hic iam ter centum totos regnabitur annos</l>
<l n="273">gente sub Hectorea, donec regina sacerdos,</l>
<l n="274">Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.</l>
<l n="275">Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus</l>
<l n="276">Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet</l>
<l n="277">moenia, Romanosque suo de nomine dicet.</l>
<l n="278">His ego nec metas rerum nec tempora pono;</l>
<l n="279">imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,</l>
<l n="280">quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,</l>
<l n="281">consilia in melius referet, mecumque fovebit</l>
<l n="282">Romanos rerum dominos gentemque togatam:</l>
<l n="283">sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,</l>
<l n="284">cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas</l>
<l n="285">servitio premet, ac victis dominabitur Argis.</l>
<l n="286">Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,</l>
<l n="287">imperium oceano, famam qui terminet astris,—</l>
<l n="288">Iulius, a magno demissum nomen Iulo.</l>
<l n="289">Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,</l>
<l n="290">accipies secura; vocabitur hic quoque votis.</l>
<l n="291">Aspera tum positis mitescent saecula bellis;</l>
<l n="292">cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,</l>
<l n="293">iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis</l>
<l n="294">claudentur Belli portae; Furor impius intus,</l>
<l n="295">saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis</l>
<l n="296">post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.”</l>
<milestone ed="p" n="297" unit="card"/>
<l n="297">Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,</l>
<l n="298">ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces</l>
<l n="299">hospitio Teucris, ne fati nescia Dido</l>
<l n="300">finibus arceret: volat ille per aera magnum</l>
<l n="301">remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.</l>
<l n="302">Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni</l>
<l n="303">corda volente deo; in primis regina quietum</l>
<l n="304">accipit in Teucros animum mentemque benignam.</l>
<milestone ed="p" n="305" unit="card"/>
<l n="305">At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,</l>
<l n="306">ut primum lux alma data est, exire locosque</l>
<l n="307">explorare novos, quas vento accesserit oras,</l>
<l n="308">qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,</l>
<l n="309">quaerere constituit, sociisque exacta referre</l>
<l n="310">Classem in convexo nemorum sub rupe cavata</l>
<l n="311">arboribus clausam circum atque horrentibus umbris</l>
<l n="312">occulit; ipse uno graditur comitatus Achate,</l>
<l n="313">bina manu lato crispans hastilia ferro.</l>
<l n="314">Cui mater media sese tulit obvia silva,</l>
<l n="315">virginis os habitumque gerens, et virginis arma</l>
<l n="316">Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat</l>
<l n="317">Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.</l>
<l n="318">Namque umeris de more habilem suspenderat arcum</l>
<l n="319">venatrix, dederatque comam diffundere ventis,</l>
<l n="320">nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.</l>
<l n="321">Ac prior, “Heus” inquit “iuvenes, monstrate mearum</l>
<l n="322">vidistis si quam hic errantem forte sororum,</l>
<l n="323">succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,</l>
<l n="324">aut spumantis apri cursum clamore prementem.”</l>
<milestone ed="p" n="325" unit="card"/>
<l n="325">Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:</l>
<l n="326">“Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum—</l>
<l n="327">O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus</l>
<l n="328">mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe—</l>
<l n="329">an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?—</l>
<l n="330">sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,</l>
<l n="331">et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris</l>
<l n="332">iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque</l>
<l n="333">erramus, vento huc vastis et fluctibus acti:</l>
<l n="334">multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.”</l>
<milestone ed="p" n="335" unit="card"/>
<l n="335">Tum Venus: “Haud equidem tali me dignor honore;</l>
<l n="336">virginibus Tyriis mos est gestare pharetram,</l>
<l n="337">purpureoque alte suras vincire cothurno.</l>
<l n="338">Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;</l>
<l n="339">sed fines Libyci, genus intractabile bello.</l>
<l n="340">Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,</l>
<l n="341">germanum fugiens. Longa est iniuria, longae</l>
<l n="342">ambages; sed summa sequar fastigia rerum.</l>
<l n="343">Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri</l>
<l n="344">Phoenicum, et magno miserae dilectus amore,</l>
<l n="345">cui pater intactam dederat, primisque iugarat</l>
<l n="346">ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat</l>
<l n="347">Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes.</l>
<l n="348">Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum</l>
<l n="349">impius ante aras, atque auri caecus amore,</l>
<l n="350">clam ferro incautum superat, securus amorum</l>
<l n="351">germanae; factumque diu celavit, et aegram,</l>
<l n="352">multa malus simulans, vana spe lusit amantem.</l>
<l n="353">Ipsa sed in somnis inhumati venit imago</l>
<l n="354">coniugis, ora modis attollens pallida miris,</l>
<l n="355">crudeles aras traiectaque pectora ferro</l>
<l n="356">nudavit, caecumque domus scelus omne retexit.</l>
<l n="357">Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,</l>
<l n="358">auxiliumque viae veteres tellure recludit</l>
<l n="359">thesauros, ignotum argenti pondus et auri.</l>
<l n="360">His commota fugam Dido sociosque parabat:</l>
<l n="361">conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni</l>
<l n="362">aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,</l>
<l n="363">corripiunt, onerantque auro: portantur avari</l>
<l n="364">Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.</l>
<l n="365">Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis</l>
<l n="366">moenia surgentemque novae Karthaginis arcem,</l>
<l n="367">mercatique solum, facti de nomine Byrsam,</l>
<l n="368">taurino quantum possent circumdare tergo.</l>
<l n="369">Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,</l>
<l n="370">quove tenetis iter?” Quaerenti talibus ille</l>
<l n="371">suspirans, imoque trahens a pectore vocem:</l>
<milestone ed="p" n="372" unit="card"/>
<l n="372">“O dea, si prima repetens ab origine pergam,</l>
<l n="373">et vacet annalis nostrorum audire laborum,</l>
<l n="374">ante diem clauso componat Vesper Olympo.</l>
<l n="375">Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris</l>
<l n="376">Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos</l>
<l n="377">forte sua Libycis tempestas adpulit oris.</l>
<l n="378">Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates</l>
<l n="379">classe veho mecum, fama super aethera notus.</l>
<l n="380">Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo.</l>
<l n="381">Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,</l>
<l n="382">matre dea monstrante viam, data fata secutus;</l>
<l n="383">vix septem convolsae undis Euroque supersunt.</l>
<l n="384">Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,</l>
<l n="385">Europa atque Asia pulsus.” Nec plura querentem</l>
<l n="386">passa Venus medio sic interfata dolore est:</l>
<milestone ed="p" n="387" unit="card"/>
<l n="387">“Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras</l>
<l n="388">vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.</l>
<l n="389">Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,</l>
<l n="390">Namque tibi reduces socios classemque relatam</l>
<l n="391">nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,</l>
<l n="392">ni frustra augurium vani docuere parentes.</l>
<l n="393">Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,</l>
<l n="394">aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto</l>
<l n="395">turbabat caelo; nunc terras ordine longo</l>
<l n="396">aut capere, aut captas iam despectare videntur:</l>
<l n="397">ut reduces illi ludunt stridentibus alis,</l>
<l n="398">et coetu cinxere polum, cantusque dedere,</l>
<l n="399">haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum</l>
<l n="400">aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.</l>
<l n="401">Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.”</l>
<milestone ed="p" n="402" unit="card"/>
<l n="402">Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,</l>
<l n="403">ambrosiaeque comae divinum vertice odorem</l>
<l n="404">spiravere, pedes vestis defluxit ad imos,</l>
<l n="405">et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem</l>
<l n="406">adgnovit, tali fugientem est voce secutus:</l>
<l n="407">“Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis</l>
<l n="408">ludis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram</l>
<l n="409">non datur, ac veras audire et reddere voces?”</l>
<l n="410">Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit:</l>
<l n="411">at Venus obscuro gradientes aere saepsit,</l>
<l n="412">et multo nebulae circum dea fudit amictu,</l>
<l n="413">cernere ne quis eos, neu quis contingere posset,</l>
<l n="414">molirive moram, aut veniendi poscere causas.</l>
<l n="415">Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit</l>
<l n="416">laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo</l>
<l n="417">ture calent arae, sertisque recentibus halant.</l>
<milestone ed="p" n="418" unit="card"/>
<l n="418">Corripuere viam interea, qua semita monstrat.</l>
<l n="419">Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi</l>
<l n="420">imminet, adversasque adspectat desuper arces.</l>
<l n="421">Miratur molem Aeneas, magalia quondam,</l>
<l n="422">miratur portas strepitumque et strata viarum.</l>
<l n="423">Instant ardentes Tyrii pars ducere muros,</l>
<l n="424">molirique arcem et manibus subvolvere saxa,</l>
<l n="425">pars optare locum tecto et concludere sulco.</l>
<l n="426"><del>Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;</del></l>
<l n="427">hic portus alii effodiunt; hic alta theatris</l>
<l n="428">fundamenta locant alii, immanisque columnas</l>
<l n="429">rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.</l>
<l n="430">Qualis apes aestate nova per florea rura</l>
<l n="431">exercet sub sole labor, cum gentis adultos</l>
<l n="432">educunt fetus, aut cum liquentia mella</l>
<l n="433">stipant et dulci distendunt nectare cellas,</l>
<l n="434">aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto</l>
<l n="435">ignavom fucos pecus a praesepibus arcent:</l>
<l n="436">fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.</l>
<l n="437">“O fortunati, quorum iam moenia surgunt!”</l>
<l n="438">Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.</l>
<l n="439">Infert se saeptus nebula, mirabile dictu,</l>
<l n="440">per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.</l>
<milestone ed="p" n="441" unit="card"/>
<l n="441">Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,</l>
<l n="442">quo primum iactati undis et turbine Poeni</l>
<l n="443">effodere loco signum, quod regia Iuno</l>
<l n="444">monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello</l>
<l n="445">egregiam et facilem victu per saecula gentem.</l>
<l n="446">Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido</l>
<l n="447">condebat, donis opulentum et numine divae,</l>
<l n="448">aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque</l>
<l n="449">aere trabes, foribus cardo stridebat aenis.</l>
<l n="450">Hoc primum in luco nova res oblata timorem</l>
<l n="451">leniit, hic primum Aeneas sperare salutem</l>
<l n="452">ausus, et adflictis melius confidere rebus.</l>
<l n="453">Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,</l>
<l n="454">reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,</l>
<l n="455">artificumque manus inter se operumque laborem</l>
<l n="456">miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,</l>
<l n="457">bellaque iam fama totum volgata per orbem,</l>
<l n="458">Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.</l>
<l n="459">Constitit, et lacrimans, “Quis iam locus” inquit “Achate,</l>
<l n="460">quae regio in terris nostri non plena laboris?</l>
<l n="461">En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;</l>
<l n="462">sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.</l>
<l n="463">Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.”</l>
<milestone ed="p" n="464" unit="card"/>
<l n="464">Sic ait, atque animum pictura pascit inani,</l>
<l n="465">multa gemens, largoque umectat flumine voltum.</l>
<l n="466">Namque videbat, uti bellantes Pergama circum</l>
<l n="467">hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,</l>
<l n="468">hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.</l>
<l n="469">Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis</l>
<l n="470">adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno</l>
<l n="471">Tydides multa vastabat caede cruentus,</l>
<l n="472">ardentisque avertit equos in castra, prius quam</l>
<l n="473">pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.</l>
<l n="474">Parte alia fugiens amissis Troilus armis,</l>
<l n="475">infelix puer atque impar congressus Achilli,</l>
<l n="476">fertur equis, curruque haeret resupinus inani,</l>
<l n="477">lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur</l>
<l n="478">per terram, et versa pulvis inscribitur hasta.</l>
<l n="479">Interea ad templum non aequae Palladis ibant</l>
<l n="480">crinibus Iliades passis peplumque ferebant,</l>
<l n="481">suppliciter tristes et tunsae pectora palmis;</l>
<l n="482">diva solo fixos oculos aversa tenebat.</l>
<l n="483">Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros,</l>
<l n="484">exanimumque auro corpus vendebat Achilles.</l>
<l n="485">Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,</l>
<l n="486">ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,</l>
<l n="487">tendentemque manus Priamum conspexit inermis.</l>
<l n="488">Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,</l>
<l n="489">Eoasque acies et nigri Memnonis arma.</l>
<l n="490">Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis</l>
<l n="491">Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet,</l>
<l n="492">aurea subnectens exsertae cingula mammae,</l>
<l n="493">bellatrix, audetque viris concurrere virgo.</l>
<milestone ed="p" n="494" unit="card"/>
<l n="494">Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,</l>
<l n="495">dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,</l>
<l n="496">regina ad templum, forma pulcherrima Dido,</l>
<l n="497">incessit magna iuvenum stipante caterva.</l>
<l n="498">Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi</l>
<l n="499">exercet Diana choros, quam mille secutae</l>
<l n="500">hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram</l>
<l n="501">fert umero, gradiensque deas supereminet omnis:</l>
<l n="502">Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus:</l>
<l n="503">talis erat Dido, talem se laeta ferebat</l>
<l n="504">per medios, instans operi regnisque futuris.</l>
<l n="505">Tum foribus divae, media testudine templi,</l>
<l n="506">saepta armis, solioque alte subnixa resedit.</l>
<l n="507">Iura dabat legesque viris, operumque laborem</l>
<l n="508">partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:</l>
<l n="509">cum subito Aeneas concursu accedere magno</l>
<l n="510">Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,</l>
<l n="511">Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo</l>
<l n="512">dispulerat penitusque alias avexerat oras.</l>
<l n="513">Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates</l>
<l n="514">laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras</l>
<l n="515">ardebant; sed res animos incognita turbat.</l>
<l n="516">Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,</l>
<l n="517">quae fortuna viris, classem quo litore linquant,</l>
<l n="518">quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,</l>
<l n="519">orantes veniam, et templum clamore petebant.</l>
<milestone ed="p" n="520" unit="card"/>
<l n="520">Postquam introgressi et coram data copia fandi,</l>
<l n="521">maxumus Ilioneus placido sic pectore coepit:</l>
<l n="522">“O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem</l>
<l n="523">iustitiaque dedit gentis frenare superbas,</l>
<l n="524">Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,</l>
<l n="525">oramus, prohibe infandos a navibus ignis,</l>
<l n="526">parce pio generi, et propius res aspice nostras.</l>
<l n="527">Non nos aut ferro Libycos populare Penatis</l>
<l n="528">venimus, aut raptas ad litora vertere praedas;</l>
<l n="529">non ea vis animo, nec tanta superbia victis.</l>
<l n="530">Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,</l>
<l n="531">terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;</l>
<l n="532">Oenotri coluere viri; nunc fama minores</l>
<l n="533">Italiam dixisse ducis de nomine gentem.</l>
<l part="Y" n="534">Hic cursus fuit:</l>
<l n="535">cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion</l>
<l n="536">in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris</l>
<l n="537">perque undas, superante salo, perque invia saxa</l>
<l n="538">dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.</l>
<l n="539">Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem</l>
<l n="540">permittit patria? Hospitio prohibemur harenae;</l>
<l n="541">bella cient, primaque vetant consistere terra.</l>
<l n="542">Si genus humanum et mortalia temnitis arma</l>
<l n="543">at sperate deos memores fandi atque nefandi.</l>
<milestone ed="p" n="544" unit="card"/>
<l n="544">“Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,</l>
<l n="545">nec pietate fuit, nec bello maior et armis.</l>
<l n="546">Quem si fata virum servant, si vescitur aura</l>
<l n="547">aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,</l>
<l n="548">non metus; officio nec te certasse priorem</l>
<l n="549">paeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes</l>
<l n="550">arvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.</l>
<l n="551">Quassatam ventis liceat subducere classem,</l>
<l n="552">et silvis aptare trabes et stringere remos:</l>
<l n="553">si datur Italiam, sociis et rege recepto,</l>
<l n="554">tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;</l>
<l n="555">sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum,</l>
<l n="556">pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli,</l>
<l n="557">at freta Sicaniae saltem sedesque paratas,</l>
<l n="558">unde huc advecti, regemque petamus Acesten.”</l>
<l n="559">Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant</l>
<l n="560" part="Y">Dardanidae.</l>
<milestone ed="p" n="561" unit="card"/>
<l n="561">Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:</l>
<l n="562">“Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.</l>
<l n="563">Res dura et regni novitas me talia cogunt</l>
<l n="564">moliri, et late finis custode tueri.</l>
<l n="565">Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,</l>
<l n="566">virtutesque virosque, aut tanti incendia belli?</l>
<l n="567">Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni,</l>
<l n="568">nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.</l>
<l n="569">Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,</l>
<l n="570">sive Erycis finis regemque optatis Acesten,</l>
<l n="571">auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.</l>
<l n="572">Voltis et his mecum pariter considere regnis;</l>
<l n="573">urbem quam statuo vestra est, subducite navis;</l>
<l n="574">Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.</l>
<l n="575">Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem</l>
<l n="576">adforet Aeneas! Equidem per litora certos</l>
<l n="577">dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,</l>
<l n="578">si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.”</l>
<milestone ed="p" n="579" unit="card"/>
<l n="579">His animum arrecti dictis et fortis Achates</l>
<l n="580">et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem</l>
<l n="581">ardebant. Prior Aenean compellat Achates:</l>
<l n="582">“Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?</l>
<l n="583">omnia tuta vides, classem sociosque receptos.</l>
<l n="584">Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi</l>
<l n="585">submersum; dictis respondent cetera matris.”</l>
<l n="586">Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente</l>
<l n="587">scindit se nubes et in aethera purgat apertum.</l>
<l n="588">Restitit Aeneas claraque in luce refulsit,</l>
<l n="589">os umerosque deo similis; namque ipsa decoram</l>
<l n="590">caesariem nato genetrix lumenque iuventae</l>
<l n="591">purpureum et laetos oculis adflarat honores:</l>
<l n="592">quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo</l>
<l n="593">argentum Pariusve lapis circumdatur auro.</l>
<l n="594">Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente</l>
<l n="595">improvisus ait: “Coram, quem quaeritis, adsum,</l>
<l n="596">Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis.</l>
<l n="597">O sola infandos Troiae miserata labores,</l>
<l n="598">quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque</l>
<l n="599">omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,</l>
<l n="600">urbe, domo, socias, grates persolvere dignas</l>
<l n="601">non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est</l>
<l n="602">gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.</l>
<l n="603">Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid</l>
<l n="604">usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,</l>
<l n="605">praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt</l>
<l n="606">saecula? Qui tanti talem genuere parentes?</l>
<l n="607">In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae</l>
<l n="608">lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,</l>
<l n="609">semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,</l>
<l n="610">quae me cumque vocant terrae.” Sic fatus, amicum</l>
<l n="611">Ilionea petit dextra, laevaque Serestum,</l>
<l n="612">post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.</l>
<milestone ed="p" n="613" unit="card"/>
<l n="613">Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,</l>
<l n="614">casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:</l>
<l n="615">“Quis te, nate dea, per tanta pericula casus</l>
<l n="616">insequitur? Quae vis immanibus applicat oris?</l>
<l n="617">Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae</l>
<l n="618">alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?</l>
<l n="619">Atque equidem Teucrum memini Sidona venire</l>
<l n="620">finibus expulsum patriis, nova regna petentem</l>
<l n="621">auxilio Beli; genitor tum Belus opimam</l>
<l n="622">vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.</l>
<l n="623">Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis</l>
<l n="624">Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi.</l>
<l n="625">Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat,</l>
<l n="626">seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.</l>
<l n="627">Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.</l>
<l n="628">Me quoque per multos similis fortuna labores</l>
<l n="629">iactatam hac demum voluit consistere terra.</l>
<l n="630">Non ignara mali, miseris succurrere disco.”</l>
<l n="631">Sic memorat; simul Aenean in regia ducit</l>
<l n="632">tecta, simul divom templis indicit honorem.</l>
<l n="633">Nec minus interea sociis ad litora mittit</l>
<l n="634">viginti tauros, magnorum horrentia centum</l>
<l n="635">terga suum, pinguis centum cum matribus agnos,</l>
<l n="636">munera laetitiamque dii.</l>
<l n="637">At domus interior regali splendida luxu</l>
<l n="638">instruitur, mediisque parant convivia tectis:</l>
<l n="639">arte laboratae vestes ostroque superbo,</l>
<l n="640">ingens argentum mensis, caelataque in auro</l>
<l n="641">fortia facta patrum, series longissima rerum</l>
<l n="642">per tot ducta viros antiqua ab origine gentis.</l>
<milestone ed="p" n="643" unit="card"/>
<l n="643">Aeneas (neque enim patrius consistere mentem</l>
<l n="644">passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,</l>
<l n="645">Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;</l>
<l n="646">omnis in Ascanio cari stat cura parentis.</l>
<l n="647">Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,</l>
<l n="648">ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,</l>
<l n="649">et circumtextum croceo velamen acantho,</l>
<l n="650">ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,</l>
<l n="651">Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,</l>
<l n="652">extulerat, matris Ledae mirabile donum:</l>
<l n="653">praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,</l>
<l n="654">maxima natarum Priami, colloque monile</l>
<l n="655">bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.</l>
<l n="656">Haec celerans ita ad naves tendebat Achates.</l>
<milestone ed="p" n="657" unit="card"/>
<l n="657">At Cytherea novas artes, nova pectore versat</l>
<l n="658">Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido</l>
<l n="659">pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem</l>
<l n="660">incendat reginam, atque ossibus implicet ignem;</l>
<l n="661">quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;</l>
<l n="662">urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.</l>
<l n="663">Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:</l>
<l n="664">“Nate, meae vires, mea magna potentia solus,</l>
<l n="665">nate, patris summi qui tela Typhoia temnis,</l>
<l n="666">ad te confugio et supplex tua numina posco.</l>
<l n="667">Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum</l>
<l n="668">litora iactetur odiis Iunonis iniquae,</l>
<l n="669">nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.</l>
<l n="670">Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur</l>
<l n="671">vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant</l>
<l n="672">hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.</l>
<l n="673">Quocirca capere ante dolis et cingere flamma</l>
<l n="674">reginam meditor, ne quo se numine mutet,</l>
<l n="675">sed magno Aeneae mecum teneatur amore.</l>
<l n="676">Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.</l>
<l n="677">Regius accitu cari genitoris ad urbem</l>
<l n="678">Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura,</l>
<l n="679">dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:</l>
<l n="680">hunc ego sopitum somno super alta Cythera</l>
<l n="681">aut super Idalium sacrata sede recondam,</l>
<l n="682">ne qua scire dolos mediusve occurrere possit.</l>
<l n="683">Tu faciem illius noctem non amplius unam</l>
<l n="684">falle dolo, et notos pueri puer indue voltus,</l>
<l n="685">ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido</l>
<l n="686">regalis inter mensas laticemque Lyaeum,</l>
<l n="687">cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,</l>
<l n="688">occultum inspires ignem fallasque veneno.”</l>
<l n="689">Paret Amor dictis carae genetricis, et alas</l>
<l n="690">exuit, et gressu gaudens incedit Iuli.</l>
<l n="691">At Venus Ascanio placidam per membra quietem</l>
<l n="692">inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos</l>
<l n="693">Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum</l>
<l n="694">floribus et dulci adspirans complectitur umbra.</l>
<milestone ed="p" n="695" unit="card"/>
<l n="695">Iamque ibat dicto parens et dona Cupido</l>
<l n="696">regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.</l>
<l n="697">Cum venit, aulaeis iam se regina superbis</l>
<l n="698">aurea composuit sponda mediamque locavit.</l>
<l n="699">Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus</l>
<l n="700">conveniunt, stratoque super discumbitur ostro.</l>
<l n="701">Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris</l>
<l n="702">expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.</l>
<l n="703">Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam</l>
<l n="704">cura penum struere, et flammis adolere Penatis;</l>
<l n="705">centum aliae totidemque pares aetate ministri,</l>
<l n="706">qui dapibus mensas onerent et pocula ponant.</l>
<l n="707">Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes</l>
<l n="708">convenere, toris iussi discumbere pictis.</l>
<l n="709">Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum</l>
<l n="710">flagrantisque dei voltus simulataque verba,</l>
<l n="711"><del>pallamque et pictum croceo velamen acantho.</del></l>
<l n="712">Praecipue infelix, pesti devota futurae,</l>
<l n="713">expleri mentem nequit ardescitque tuendo</l>
<l n="714">Phoenissa, et pariter puero donisque movetur.</l>
<l n="715">Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit</l>
<l n="716">et magnum falsi implevit genitoris amorem,</l>
<l n="717">reginam petit haec oculis, haec pectore toto</l>
<l n="718">haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido,</l>
<l n="719">insidat quantus miserae deus; at memor ille</l>
<l n="720">matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum</l>
<l n="721">incipit, et vivo temptat praevertere amore</l>
<l n="722">iam pridem resides animos desuetaque corda.</l>
<milestone ed="p" n="723" unit="card"/>
<l n="723">Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,</l>
<l n="724">crateras magnos statuunt et vina coronant.</l>
<l n="725">Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant</l>
<l n="726">atria; dependent lychni laquearibus aureis</l>
<l n="727">incensi, et noctem flammis funalia vincunt.</l>
<l n="728">Hic regina gravem gemmis auroque poposcit</l>
<l n="729">implevitque mero pateram, quam Belus et omnes</l>
<l n="730">a Belo soliti; tum facta silentia tectis:</l>
<l n="731">“Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,</l>
<l n="732">hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis</l>
<l n="733">esse velis, nostrosque huius meminisse minores.</l>
<l n="734">Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;</l>
<l n="735">et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.”</l>
<l n="736">Dixit, et in mensam laticum libavit honorem,</l>
<l n="737">primaque, libato, summo tenus attigit ore,</l>
<l n="738">tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit</l>
<l n="739">spumantem pateram, et pleno se proluit auro</l>
<l n="740">post alii proceres. Cithara crinitus Iopas</l>
<l n="741">personat aurata, docuit quem maximus Atlas.</l>
<l n="742">Hic canit errantem lunam solisque labores;</l>
<l n="743">unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;</l>
<l n="744">Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;</l>
<l n="745">quid tantum Oceano properent se tinguere soles</l>
<l n="746">hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.</l>
<l n="747">Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.</l>
<l n="748">Nec non et vario noctem sermone trahebat</l>
<l n="749">infelix Dido, longumque bibebat amorem,</l>
<l n="750">multa super Priamo rogitans, super Hectore multa;</l>
<l n="751">nunc quibus Aurorae venisset filius armis,</l>
<l n="752">nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.</l>
<l n="753">“Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis</l>
<l n="754">insidias,” inquit, “Danaum, casusque tuorum,</l>
<l n="755">erroresque tuos; nam te iam septima portat</l>
<l n="756">omnibus errantem terris et fluctibus aestas.”</l></div>
<div n="2" type="textpart" subtype="book">
<milestone ed="p" n="1" unit="card"/>
<l n="1">Conticuere omnes, intentique ora tenebant.</l>
<l n="2">Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:</l>
<l n="3">Infandum, regina, iubes renovare dolorem,</l>
<l n="4">Troianas ut opes et lamentabile regnum</l>
<l n="5">eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi,</l>
<l n="6">et quorum pars magna fui. Quis talia fando</l>
<l n="7">Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi</l>
<l n="8">temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo</l>
<l n="9">praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.</l>
<l n="10">Sed si tantus amor casus cognoscere nostros</l>
<l n="11">et breviter Troiae supremum audire laborem,</l>
<l n="12">quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit,</l>
<l n="13">incipiam.<milestone ed="P" unit="para"/>Fracti bello fatisque repulsi</l>
<l n="14">ductores Danaum, tot iam labentibus annis,</l>
<l n="15">instar montis equum divina Palladis arte</l>
<l n="16">aedificant, sectaque intexunt abiete costas:</l>
<l n="17">votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.</l>
<l n="18">Huc delecta virum sortiti corpora furtim</l>
<l n="19">includunt caeco lateri, penitusque cavernas</l>
<l n="20">ingentis uterumque armato milite complent.</l>
<milestone ed="p" n="21" unit="card"/>
<l n="21">Est in conspectu Tenedos, notissima fama</l>
<l n="22">insula, dives opum, Priami dum regna manebant,</l>
<l n="23">nunc tantum sinus et statio male fida carinis:</l>
<l n="24">huc se provecti deserto in litore condunt.</l>
<l n="25">Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas:</l>
<l n="26">ergo omnis longo solvit se Teucria luctu;</l>
<l n="27">panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra</l>
<l n="28">desertosque videre locos litusque relictum.</l>
<l n="29">Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;</l>
<l n="30">classibus hic locus; hic acie certare solebant.</l>
<l n="31">Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae,</l>
<l n="32">et molem mirantur equi; primusque Thymoetes</l>
<l n="33">duci intra muros hortatur et arce locari,</l>
<l n="34">sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant.</l>
<l n="35">At Capys, et quorum melior sententia menti,</l>
<l n="36">aut pelago Danaum insidias suspectaque dona</l>
<l n="37">praecipitare iubent, subiectisque urere flammis,</l>
<l n="38">aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.</l>
<l n="39">Scinditur incertum studia in contraria volgus.</l>
<milestone ed="p" n="40" unit="card"/>
<l n="40">Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,</l>
<l n="41">Laocoön ardens summa decurrit ab arce,</l>
<l n="42">et procul: “O miseri, quae tanta insania, cives?</l>
<l n="43">Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis</l>
<l n="44">dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?</l>
<l n="45">aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,</l>
<l n="46">aut haec in nostros fabricata est machina muros</l>
<l n="47">inspectura domos venturaque desuper urbi,</l>
<l n="48">aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.</l>
<l n="49">Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.”</l>
<l n="50">Sic fatus, validis ingentem viribus hastam</l>
<l n="51">in latus inque feri curvam compagibus alvum</l>
<l n="52">contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso</l>
<l n="53">insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.</l>
<l n="54">Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,</l>
<l n="55">impulerat ferro Argolicas foedare latebras,</l>
<l n="56">Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.</l>
<milestone ed="p" n="57" unit="card"/>
<l n="57">Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum</l>
<l n="58">pastores magno ad regem clamore trahebant</l>
<l n="59">Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,</l>
<l n="60">hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,</l>
<l n="61">obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,</l>
<l n="62">seu versare dolos, seu certae occumbere morti.</l>
<l n="63">Undique visendi studio Troiana iuventus</l>
<l n="64">circumfusa ruit, certantque inludere capto.</l>
<l n="65">Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno</l>
<l part="Y" n="66">disce omnes.</l>
<l n="67">Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis</l>
<l n="68">constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:</l>
<l n="69">“Heu, quae nunc tellus” inquit “quae me aequora possunt</l>
<l n="70">accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat,</l>
<l n="71">cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi</l>
<l n="72">Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?”</l>
<l n="73">Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis</l>
<l n="74">impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus,</l>
<l n="75">quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto.</l>
<l n="76"><del>Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:</del></l>
<milestone ed="p" n="77" unit="card"/>
<l n="77">“Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor</l>
<l n="78">vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo:</l>
<l n="79">hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem</l>
<l n="80">finxit, vanum etiam mendacemque improba finget.</l>
<l n="81">Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris</l>
<l n="82">Belidae nomen Palamedis et incluta fama</l>
<l n="83">gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi</l>
<l n="84">insontem infando indicio, quia bella vetabat,</l>
<l n="85">demisere neci, nunc cassum lumine lugent.</l>
<l n="86">Illi me comitem et consanguinitate propinquum</l>
<l n="87">pauper in arma pater primis huc misit ab annis,</l>
<l n="88">dum stabat regno incolumis regumque vigebat</l>
<l n="89">consiliis, et nos aliquod nomenque decusque</l>
<l n="90">gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi—</l>
<l n="91">haud ignota loquor—superis concessit ab oris,</l>
<l n="92">adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam,</l>
<l n="93">et casum insontis mecum indignabar amici.</l>
<l n="94">Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset,</l>
<l n="95">si patrios umquam remeassem victor ad Argos,</l>
<l n="96">promisi ultorem, et verbis odia aspera movi.</l>
<l n="97">Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes</l>
<l n="98">criminibus terrere novis, hinc spargere voces</l>
<l n="99">in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma.</l>
<l n="100">Nec requievit enim, donec, Calchante ministro—</l>
<l n="101">sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo?</l>
<l n="102">Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos,</l>
<l n="103">idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas,</l>
<l n="104">hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.”</l>
<milestone ed="p" n="105" unit="card"/>
<l n="105">Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,</l>
<l n="106">ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.</l>
<l n="107">Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur:</l>
<l n="108">“Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta</l>
<l n="109">moliri, et longo fessi discedere bello;</l>
<l n="110">fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti</l>
<l n="111">interclusit hiemps, et terruit Auster euntis.</l>
<l n="112">Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis</l>
<l n="113">staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.</l>
<l n="114">Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi</l>
<l n="115">mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:</l>
<l n="116">“Sanguine placastis ventos et virgine caesa,</l>
<l n="117">cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;</l>
<l n="118">sanguine quaerendi reditus, animaque litandum</l>
<l n="119">Argolica.” Volgi quae vox ut venit ad auris,</l>
<l n="120">obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit</l>
<l n="121">ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.</l>
<l n="122">“Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu</l>
<l n="123">protrahit in medios; quae sint ea numina divom,</l>
<l n="124">flagitat; et mihi iam multi crudele canebant</l>
<l n="125">artificis scelus, et taciti ventura videbant.</l>
<l n="126">Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat</l>
<l n="127">prodere voce sua quemquam aut opponere morti.</l>
<l n="128">Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,</l>
<l n="129">composito rumpit vocem, et me destinat arae.</l>
<l n="130">Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat,</l>
<l n="131">unius in miseri exitium conversa tulere.</l>
<l n="132">Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari,</l>
<l n="133">et salsae fruges, et circum tempora vittae:</l>
<l n="134">eripui, fateor, leto me, et vincula rupi,</l>
<l n="135">limosoque lacu per noctem obscurus in ulva</l>
<l n="136">delitui, dum vela darent, si forte dedissent.</l>
<l n="137">Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,</l>
<l n="138">nec dulcis natos exoptatumque parentem;</l>
<l n="139">quos illi fors et poenas ob nostra reposcent</l>
<l n="140">effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.</l>
<l n="141">Quod te per superos et conscia numina veri,</l>
<l n="142">per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam</l>
<l n="143">intemerata fides, oro, miserere laborum</l>
<l n="144">tantorum, miserere animi non digna ferentis.”</l>
<milestone ed="p" n="145" unit="card"/>
<l n="145">His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro.</l>
<l n="146">Ipse viro primus manicas atque arta levari</l>
<l n="147">vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:</l>
<l n="148">“Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;</l>
<l n="149">noster eris, mihique haec edissere vera roganti:</l>
<l n="150">Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?</l>
<l n="151">Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?”</l>
<l n="152">Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,</l>
<l n="153">sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:</l>
<l n="154">“Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum</l>
<l n="155">testor numen” ait “vos arae ensesque nefandi,</l>
<l n="156">quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:</l>
<l n="157">fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,</l>
<l n="158">fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,</l>
<l n="159">si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.</l>
<l n="160">Tu modo promissis maneas, servataque serves</l>
<l n="161">Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.</l>
<l n="162">“Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli</l>
<l n="163">Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo</l>
<l n="164">Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,</l>
<l n="165">fatale adgressi sacrato avellere templo</l>
<l n="166">Palladium, caesis summae custodibus arcis,</l>
<l n="167">corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis</l>
<l n="168">virgineas ausi divae contingere vittas;</l>
<l n="169">ex illo fluere ac retro sublapsa referri</l>
<l n="170">spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.</l>
<l n="171">Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.</l>
<l n="172">Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae</l>
<l n="173">luminibus flammae arrectis, salsusque per artus</l>
<l n="174">sudor iit, terque ipsa solo—mirabile dictu—</l>
<l n="175">emicuit, parmamque ferens hastamque trementem.</l>
<l n="176">“Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,</l>
<l n="177">nec posse Argolicis exscindi Pergama telis,</l>
<l n="178">omina ni repetant Argis, numenque reducant,</l>
<l n="179">quod pelago et curvis secum avexere carinis.</l>
<l n="180">Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas,</l>
<l n="181">arma deosque parant comites, pelagoque remenso</l>
<l n="182">improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas.</l>
<l n="183">Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso</l>
<l n="184">effigiem statuere, nefas quae triste piaret.</l>
<l n="185">Hanc tamen immensam Calchas attollere molem</l>
<l n="186">roboribus textis caeloque educere iussit,</l>
<l n="187">ne recipi portis, aut duci in moenia possit,</l>
<l n="188">neu populum antiqua sub religione tueri.</l>
<l n="189">Nam si vestra manus violasset dona Minervae,</l>
<l n="190">tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum</l>
<l n="191">convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;</l>
<l n="192">sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,</l>
<l n="193">ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello</l>
<l n="194">venturam, et nostros ea fata manere nepotes.”</l>
<milestone ed="p" n="195" unit="card"/>
<l n="195">Talibus insidiis periurique arte Sinonis</l>
<l n="196">credita res, captique dolis lacrimisque coactis,</l>
<l n="197">quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles,</l>
<l n="198">non anni domuere decem, non mille carinae.</l>
<l n="199">Hic aliud maius miseris multoque tremendum</l>
<l n="200">obicitur magis, atque improvida pectora turbat.</l>
<l n="201">Laocoön, ductus Neptuno sorte sacerdos,</l>
<l n="202">sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.</l>
<l n="203">Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta—</l>
<l n="204">horresco referens—immensis orbibus angues</l>
<l n="205">incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;</l>
<l n="206">pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque</l>
<l n="207">sanguineae superant undas; pars cetera pontum</l>
<l n="208">pone legit, sinuatque immensa volumine terga.</l>
<l n="209">Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant,</l>
<l n="210">ardentisque oculos suffecti sanguine et igni,</l>
<l n="211">sibila lambebant linguis vibrantibus ora.</l>
<l n="212">Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo</l>
<l n="213">Laocoönta petunt; et primum parva duorum</l>
<l n="214">corpora natorum serpens amplexus uterque</l>
<l n="215">implicat, et miseros morsu depascitur artus;</l>
<l n="216">post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem</l>
<l n="217">corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam</l>
<l n="218">bis medium amplexi, bis collo squamea circum</l>
<l n="219">terga dati, superant capite et cervicibus altis.</l>
<l n="220">Ille simul manibus tendit divellere nodos,</l>
<l n="221">perfusus sanie vittas atroque veneno,</l>
<l n="222">clamores simul horrendos ad sidera tollit:</l>
<l n="223">quales mugitus, fugit cum saucius aram</l>
<l n="224">taurus, et incertam excussit cervice securim.</l>
<l n="225">At gemini lapsu delubra ad summa dracones</l>
<l n="226">effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,</l>
<l n="227">sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.</l>
<l n="228">Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis</l>
<l n="229">insinuat pavor, et scelus expendisse merentem</l>
<l n="230">Laocoönta ferunt, sacrum qui cuspide robur</l>
<l n="231">laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.</l>
<l n="232">Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae</l>
<l part="Y" n="233">numina conclamant.</l>
<milestone ed="p" n="234" unit="card"/>
<l n="234">Dividimus muros et moenia pandimus urbis.</l>
<l n="235">Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum</l>
<l n="236">subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo</l>
<l n="237">intendunt: scandit fatalis machina muros,</l>
<l n="238">feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae</l>
<l n="239">sacra canunt, funemque manu contingere gaudent.</l>
<l n="240">Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi.</l>
<l n="241">O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello</l>
<l n="242">moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae</l>
<l n="243">substitit, atque utero sonitum quater arma dedere:</l>
<l n="244">instamus tamen inmemores caecique furore,</l>
<l n="245">et monstrum infelix sacrata sistimus arce.</l>
<l n="246">Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris</l>
<l n="247">ora, dei iussu non umquam credita Teucris.</l>
<l n="248">Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset</l>
<l n="249">ille dies, festa velamus fronde per urbem.</l>
<milestone ed="p" n="250" unit="card"/>
<l n="250">“Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,</l>
<l n="251">involvens umbra magna terramque polumque</l>
<l n="252">Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri</l>
<l n="253">conticuere, sopor fessos complectitur artus:</l>
<l n="254">et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat</l>
<l n="255">a Tenedo tacitae per amica silentia lunae</l>
<l n="256">litora nota petens, flammas cum regia puppis</l>
<l n="257">extulerat, fatisque deum defensus iniquis</l>
<l n="258">inclusos utero Danaos et pinea furtim</l>
<l n="259">laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras</l>
<l n="260">reddit equus, laetique cavo se robore promunt</l>
<l n="261">Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,</l>
<l n="262">demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,</l>
<l n="263">Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,</l>
<l n="264">et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.</l>
<l n="265">Invadunt urbem somno vinoque sepultam;</l>
<l n="266">caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis</l>
<l n="267">accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.</l>
<milestone ed="p" n="268" unit="card"/>
<l n="268">Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris</l>
<l n="269">incipit, et dono divom gratissima serpit.</l>
<l n="270">In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector</l>
<l n="271">visus adesse mihi, largosque effundere fletus,</l>
<l n="272">raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento</l>
<l n="273">pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis.</l>
<l n="274">Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo</l>
<l n="275">Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli,</l>
<l n="276">vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis,</l>
<l n="277">squalentem barbam et concretos sanguine crinis</l>
<l n="278">volneraque illa gerens, quae circum plurima muros</l>
<l n="279">accepit patrios. Ultro flens ipse videbar</l>
<l n="280">Compellare virum et maestas expromere voces:</l>
<l n="281">“O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum,</l>
<l n="282">quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris</l>
<l n="283">exspectate venis? Ut te post multa tuorum</l>
<l n="284">funera, post varios hominumque urbisque labores</l>
<l n="285">defessi aspicimus! Quae causa indigna serenos</l>
<l n="286">foedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?”</l>
<l n="287">Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,</l>
<l n="288">sed graviter gemitus imo de pectore ducens,</l>
<l n="289">“Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.</l>
<l n="290">Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.</l>
<l n="291">Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra</l>
<l n="292">defendi possent, etiam hac defensa fuissent.</l>
<l n="293">Sacra suosque tibi commendat Troia penatis:</l>
<l n="294">hos cape fatorum comites, his moenia quaere</l>
<l n="295">magna, pererrato statues quae denique ponto.”</l>
<l n="296">Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem</l>
<l n="297">aeternumque adytis effert penetralibus ignem.</l>
<milestone ed="p" n="298" unit="card"/>
<l n="298">Diverso interea miscentur moenia luctu,</l>
<l n="299">et magis atque magis, quamquam secreta parentis</l>
<l n="300">Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,</l>
<l n="301">clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.</l>
<l n="302">Excutior somno, et summi fastigia tecti</l>
<l n="303">ascensu supero, atque arrectis auribus adsto:</l>
<l n="304">in segetem veluti cum flamma furentibus austris</l>
<l n="305">incidit, aut rapidus montano flumine torrens</l>
<l n="306">sternit agros, sternit sata laeta boumque labores,</l>
<l n="307">praecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto</l>
<l n="308">accipiens sonitum saxi de vertice pastor.</l>
<l n="309">Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt</l>
<l n="310">insidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam</l>
<l n="311">Volcano superante domus; iam proxumus ardet</l>
<l n="312">Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent.</l>
<l n="313">Exoritur clamorque virum clangorque tubarum.</l>
<l n="314">Arma amens capio; nec sat rationis in armis,</l>
<l n="315">sed glomerare manum bello et concurrere in arcem</l>
<l n="316">cum sociis ardent animi; furor iraque mentem</l>
<l n="317">praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.</l>
<milestone ed="p" n="318" unit="card"/>
<l n="318">Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom,</l>
<l n="319">Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,</l>
<l n="320">sacra manu victosque deos parvumque nepotem</l>
<l n="321">ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit.</l>
<l n="322">“Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?”</l>
<l n="323">Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit:</l>
<l n="324">“Venit summa dies et ineluctabile tempus</l>
<l n="325">Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens</l>
<l n="326">gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos</l>
<l n="327">transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.</l>
<l n="328">Arduus armatos mediis in moenibus adstans</l>
<l n="329">fundit equus, victorque Sinon incendia miscet</l>
<l n="330">insultans; portis alii bipatentibus adsunt,</l>
<l n="331">milia quot magnis umquam venere Mycenis;</l>
<l n="332">obsedere alii telis angusta viarum</l>
<l n="333">oppositi; stat ferri acies mucrone corusco</l>
<l n="334">stricta, parata neci; vix primi proelia temptant</l>
<l n="335">portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.”</l>
<l n="336">Talibus Othryadae dictis et numine divom</l>
<l n="337">in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,</l>
<l n="338">quo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.</l>
<l n="339">Addunt se socios Rhipeus et maximus armis</l>
<l n="340">Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque,</l>
<l n="341">et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus,</l>
<l n="342">Mygdonides: illis ad Troiam forte diebus</l>
<l n="343">venerat, insano Cassandrae incensus amore,</l>
<l n="344">et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,</l>
<l n="345">infelix, qui non sponsae praecepta furentis</l>
<l part="Y" n="346">audierit.</l>
<milestone ed="p" n="347" unit="card"/>
<l n="347">Quos ubi confertos audere in proelia vidi,</l>
<l n="348">incipio super his: “Iuvenes, fortissima frustra</l>
<l n="349">pectora, si vobis audentem extrema cupido</l>
<l n="350">certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis:</l>
<l n="351">excessere omnes, adytis arisque relictis,</l>
<l n="352">di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi</l>
<l n="353">incensae; moriamur et in media arma ruamus.</l>
<l n="354">Una salus victis, nullam sperare salutem.”</l>
<l n="355">Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu</l>
<l n="356">raptores atra in nebula, quos improba ventris</l>
<l n="357">exegit caecos rabies, catulique relicti</l>
<l n="358">faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis</l>
<l n="359">vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus</l>
<l n="360">urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.</l>
<l n="361">Quis cladem illius noctis, quis funera fando</l>
<l n="362">explicet, aut possit lacrimis aequare labores?</l>
<l n="363">Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos;</l>
<l n="364">plurima perque vias sternuntur inertia passim</l>
<l n="365">corpora, perque domos et religiosa deorum</l>
<l n="366">limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri;</l>
<l n="367">quondam etiam victis redit in praecordia virtus</l>
<l n="368">victoresque cadunt Danai: crudelis ubique</l>
<l n="369">luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago.</l>
<milestone ed="p" n="370" unit="card"/>
<l n="370">Primus se, Danaum magna comitante caterva,</l>
<l n="371">Androgeos offert nobis, socia agmina credens</l>
<l n="372">inscius, atque ultro verbis compellat amicis:</l>
<l n="373">“Festinate, viri: nam quae tam sera moratur</l>
<l n="374">segnities? Alii rapiunt incensa feruntque</l>
<l n="375">Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.”</l>
<l n="376">Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur</l>
<l n="377">fida satis, sensit medios delapsus in hostis.</l>
<l n="378">Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit:</l>
<l n="379">inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem</l>
<l n="380">pressit humi nitens, trepidusque repente refugit</l>
<l n="381">attollentem iras et caerula colla tumentem;</l>
<l n="382">haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.</l>
<l n="383">Inruimus, densis et circumfundimur armis,</l>
<l n="384">ignarosque loci passim et formidine captos</l>
<l n="385">sternimus: adspirat primo fortuna labori.</l>
<l n="386">Atque hic successu exsultans animisque Coroebus,</l>
<l n="387">“O socii, qua prima” inquit “fortuna salutis</l>
<l n="388">monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur</l>
<l n="389">mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis</l>
<l n="390">aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?</l>
<l n="391">Arma dabunt ipsi.” Sic fatus, deinde comantem</l>
<l n="392">Androgei galeam clipeique insigne decorum</l>
<l n="393">induitur, laterique Argivum accommodat ensem.</l>
<l n="394">Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus</l>
<l n="395">laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat.</l>
<l n="396">Vadimus immixti Danais haud numine nostro,</l>
<l n="397">multaque per caecam congressi proelia noctem</l>
<l n="398">conserimus, multos Danaum demittimus Orco.</l>
<l n="399">Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu</l>
<l n="400">fida petunt: pars ingentem formidine turpi</l>
<l n="401">scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.</l>
<milestone ed="p" n="402" unit="card"/>
<l n="402">Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!</l>
<l n="403">Ecce trahebatur passis Priameïa virgo</l>
<l n="404">crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,</l>
<l n="405">ad caelum tendens ardentia lumina frustra,—</l>
<l n="406">lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.</l>
<l n="407">Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus,</l>
<l n="408">et sese medium iniecit periturus in agmen.</l>
<l n="409">Consequimur cuncti et densis incurrimus armis.</l>
<l n="410">Hic primum ex alto delubri culmine telis</l>
<l n="411">nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes</l>
<l n="412">armorum facie et Graiarum errore iubarum.</l>
<l n="413">Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira</l>
<l n="414">undique collecti invadunt, acerrimus Aiax,</l>
<l n="415">et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis;</l>
<l n="416">adversi rupto ceu quondam turbine venti</l>
<l n="417">confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois</l>
<l n="418">Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti</l>
<l n="419">spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.</l>
<l n="420">Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram</l>
<l n="421">fudimus insidiis totaque agitavimus urbe,</l>
<l n="422">apparent; primi clipeos mentitaque tela</l>
<l n="423">adgnoscunt, atque ora sono discordia signant.</l>
<l n="424">Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus</l>
<l n="425">Penelei dextra divae armipotentis ad aram</l>
<l n="426">procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus</l>
<l n="427">qui fuit in Teucris et servantissimus aequi:</l>
<l n="428">dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque</l>
<l n="429">confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,</l>
<l n="430">labentem pietas nec Apollinis infula texit.</l>
<l n="431">Iliaci cineres et flamma extrema meorum,</l>
<l n="432">testor, in occasu vestro nec tela nec ullas</l>
<l n="433">vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent</l>
<l n="434">ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde,</l>
<l n="435">Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo</l>
<l n="436">iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi;</l>
<l n="437">protinus ad sedes Priami clamore vocati.</l>
<milestone ed="p" n="438" unit="card"/>
<l n="438">Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam</l>
<l n="439">bella forent, nulli tota morerentur in urbe.</l>
<l n="440">Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis</l>
<l n="441">cernimus, obsessumque acta testudine limen.</l>
<l n="442">Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos</l>
<l n="443">nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris</l>
<l n="444">protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.</l>
<l n="445">Dardanidae contra turris ac tota domorum</l>
<l n="446">culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,</l>
<l n="447">extrema iam in morte parant defendere telis;</l>
<l n="448">auratasque trabes, veterum decora alta parentum,</l>
<l n="449">devolvunt; alii strictis mucronibus imas</l>
<l n="450">obsedere fores; has servant agmine denso.</l>
<l n="451">Instaurati animi, regis succurrere tectis,</l>
<l n="452">auxilioque levare viros, vimque addere victis.</l>
<milestone ed="p" n="453" unit="card"/>
<l n="453">Limen erat caecaeque fores et pervius usus</l>
<l n="454">tectorum inter se Priami, postesque relicti</l>
<l n="455">a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,</l>
<l n="456">saepius Andromache ferre incomitata solebat</l>
<l n="457">ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.</l>
<l n="458">Evado ad summi fastigia culminis, unde</l>
<l n="459">tela manu miseri iactabant inrita Teucri.</l>
<l n="460">Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra</l>
<l n="461">eductam tectis, unde omnis Troia videri</l>
<l n="462">et Danaum solitae naves et Achaia castra,</l>
<l n="463">adgressi ferro circum, qua summa labantis</l>
<l n="464">iuncturas tabulata dabant, convellimus altis</l>
<l n="465">sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam</l>
<l n="466">cum sonitu trahit et Danaum super agmina late</l>
<l n="467">incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum</l>
<l n="468">telorum interea cessat genus.</l>
<milestone ed="p" n="469" unit="card"/>
<l n="469">Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus</l>
<l n="470">exsultat, telis et luce coruscus aëna;</l>
<l n="471">qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus</l>
<l n="472">frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,</l>
<l n="473">nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,</l>
<l n="474">lubrica convolvit sublato pectore terga</l>
<l n="475">arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.</l>
<l n="476">Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,</l>
<l n="477">armiger Automedon, una omnis Scyria pubes</l>
<l n="478">succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant.</l>
<l n="479">Ipse inter primos correpta dura bipenni</l>
<l n="480">limina perrumpit, postisque a cardine vellit</l>
<l n="481">aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit</l>
<l n="482">robora, et ingentem lato dedit ore fenestram.</l>
<l n="483">Adparet domus intus, et atria longa patescunt;</l>
<l n="484">adparent Priami et veterum penetralia regum,</l>
<l n="485">armatosque vident stantis in limine primo.</l>
<l n="486">At domus interior gemitu miseroque tumultu</l>
<l n="487">miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes</l>
<l n="488">femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.</l>
<l n="489">Tum pavidae tectis matres ingentibus errant;</l>
<l n="490">amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.</l>
<l n="491">Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi</l>
<l n="492">custodes sufferre valent; labat ariete crebro</l>
<l n="493">ianua, et emoti procumbunt cardine postes.</l>
<l n="494">Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant</l>
<l n="495">immissi Danai, et late loca milite complent.</l>
<l n="496">Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis</l>
<l n="497">exiit, oppositasque evicit gurgite moles,</l>
<l n="498">fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis</l>
<l n="499">cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem</l>
<l n="500">caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas;</l>
<l n="501">vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras</l>
<l n="502">sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.</l>
<l n="503">Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,</l>
<l n="504">barbarico postes auro spoliisque superbi,</l>
<l n="505">procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.</l>
<milestone ed="p" n="506" unit="card"/>
<l n="506">Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.</l>
<l n="507">Urbis uti captae casum convolsaque vidit</l>
<l n="508">limina tectorum et medium in penetralibus hostem,</l>
<l n="509">arma diu senior desueta trementibus aevo</l>
<l n="510">circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum</l>
<l n="511">cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.</l>
<l n="512">Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe</l>
<l n="513">ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus,</l>
<l n="514">incumbens arae atque umbra complexa Penatis.</l>
<l n="515">Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,</l>
<l n="516">praecipites atra ceu tempestate columbae,</l>
<l n="517">condensae et divom amplexae simulacra sedebant.</l>
<l n="518">Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis</l>
<l n="519">ut vidit, “Quae mens tam dira, miserrime coniunx,</l>
<l n="520">impulit his cingi telis? Aut quo ruis?” inquit;</l>
<l n="521">“Non tali auxilio nec defensoribus istis</l>
<l n="522">tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector.</l>
<l n="523">Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,</l>
<l n="524">aut moriere simul.” Sic ore effata recepit</l>
<l n="525">ad sese et sacra longaevum in sede locavit.</l>
<milestone ed="p" n="526" unit="card"/>
<l n="526">Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,</l>
<l n="527">unus natorum Priami, per tela, per hostis</l>
<l n="528">porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat</l>
<l n="529">saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus</l>
<l n="530">insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.</l>
<l n="531">Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,</l>
<l n="532">concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.</l>
<l n="533">Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,</l>
<l n="534">non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit:</l>
<l n="535">“At tibi pro scelere,” exclamat, “pro talibus ausis,</l>
<l n="536">di, si qua est caelo pietas, quae talia curet,</l>
<l n="537">persolvant grates dignas et praemia reddant</l>
<l n="538">debita, qui nati coram me cernere letum</l>
<l n="539">fecisti et patrios foedasti funere voltus.</l>
<l n="540">At non ille, satum quo te mentiris, Achilles</l>
<l n="541">talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque</l>
<l n="542">supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro</l>
<l n="543">reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.”</l>
<l n="544">Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu</l>
<l n="545">coniecit, rauco quod protinus aere repulsum</l>
<l n="546">e summo clipei nequiquam umbone pependit.</l>
<l n="547">Cui Pyrrhus: “Referes ergo haec et nuntius ibis</l>
<l n="548">Pelidae genitori; illi mea tristia facta</l>
<l n="549">degeneremque Neoptolemum narrare memento.</l>
<l n="550">Nunc morere.” Hoc dicens altaria ad ipsa trementem</l>
<l n="551">traxit et in multo lapsantem sanguine nati,</l>
<l n="552">implicuitque comam laeva, dextraque coruscum</l>
<l n="553">extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.</l>
<l n="554">Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum</l>
<l n="555">sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem</l>
<l n="556">Pergama, tot quondam populis terrisque superbum</l>
<l n="557">regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus,</l>
<l n="558">avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.</l>
<milestone ed="p" n="559" unit="card"/>
<l n="559">At me tum primum saevus circumstetit horror</l>
<l n="560">Obstipui; subiit cari genitoris imago,</l>
<l n="561">ut regem aequaevum crudeli volnere vidi</l>
<l n="562">vitam exhalantem; subiit deserta Creüsa,</l>
<l n="563">et direpta domus, et parvi casus Iuli.</l>
<l n="564">Respicio, et quae sit me circum copia lustro.</l>
<l n="565">Deseruere omnes defessi, et corpora saltu</l>
<l n="566">ad terram misere aut ignibus aegra dedere.</l>
<milestone ed="p" n="567" unit="card"/>
<l n="567"><del>Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae</del></l>
<l n="568"><del>servantem et tacitam secreta in sede latentem</del></l>
<l n="569"><del>Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem</del></l>
<l n="570"><del>erranti passimque oculos per cuncta ferenti.</del></l>
<l n="571"><del>Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros</del></l>
<l n="572"><del>et poenas Danaum et deserti coniugis iras</del></l>
<l n="573"><del>praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,</del></l>
<l n="574"><del>abdiderat sese atque aris invisa sedebat.</del></l>
<l n="575"><del>Exarsere ignes animo; subit ira cadentem</del></l>
<l n="576"><del>ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.</del></l>
<l n="577"><del>“Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas</del></l>
<l n="578"><del>aspiciet, partoque ibit regina triumpho,</del></l>
<l n="579"><del>coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit,</del></l>
<l n="580"><del>Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?</del></l>
<l n="581"><del>Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni?</del></l>
<l n="582"><del>Dardanium totiens sudarit sanguine litus?</del></l>
<l n="583"><del>Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen</del></l>
<l n="584"><del>feminea in poena est, nec habet victoria laudem,</del></l>
<l n="585"><del>extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis</del></l>
<l n="586"><del>laudabor poenas, animumque explesse iuvabit</del></l>
<l n="587"><del>ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.”</del></l>
<milestone ed="p" n="588" unit="card"/>
<l n="588"><del>Talia iactabam, et furiata mente ferebar:</del></l>
<l n="589">cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam</l>
<l n="590">obtulit et pura per noctem in luce refulsit</l>
<l n="591">alma parens, confessa deam, qualisque videri</l>
<l n="592">caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum</l>
<l n="593">continuit, roseoque haec insuper addidit ore:</l>
<l n="594">“Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?</l>
<l n="595">Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit?</l>
<l n="596">Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem</l>
<l n="597">liqueris Anchisen; superet coniunxne Creüsa,</l>
<l n="598">Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae</l>
<l n="599">circum errant acies, et, ni mea cura resistat,</l>
<l n="600">iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.</l>
<l n="601">Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae</l>
<l n="602">culpatusve Paris: divom inclementia, divom,</l>
<l n="603">has evertit opes sternitque a culmine Troiam.</l>
<l n="604">Aspice—namque omnem, quae nunc obducta tuenti</l>
<l n="605">mortalis hebetat visus tibi et umida circum</l>
<l n="606">caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis</l>
<l n="607">iussa time, neu praeceptis parere recusa:—</l>
<l n="608">hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis</l>
<l n="609">saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum.</l>
<l n="610">Neptunus muros magnoque emota tridenti</l>
<l n="611">fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem</l>
<l n="612">eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas</l>
<l n="613">prima tenet, sociumque furens a navibus agmen</l>
<l part="Y" n="614">ferro accincta vocat.</l>
<l n="615">Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas</l>
<l n="616">insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.</l>
<l n="617">Ipse pater Danais animos viresque secundas</l>
<l n="618">sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.</l>
<l n="619">Eripe, nate, fugam, finemque impone labori.</l>
<l n="620">Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.”</l>
<l n="621">Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris.</l>
<l n="622">Adparent dirae facies inimicaque Troiae</l>
<l part="Y" n="623">numina magna deum.</l>
<milestone ed="p" n="624" unit="card"/>
<l n="624">Tum vero omne mihi visum considere in ignis</l>
<l n="625">Ilium et ex imo verti Neptunia Troia;</l>
<l n="626">ac veluti summis antiquam in montibus ornum</l>
<l n="627">cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant</l>
<l n="628">eruere agricolae certatim,—illa usque minatur</l>
<l n="629">et tremefacta comam concusso vertice nutat,</l>
<l n="630">volneribus donec paulatim evicta, supremum</l>
<l n="631">congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.</l>
<l n="632">Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis</l>
<l n="633">expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.</l>
<milestone ed="p" n="634" unit="card"/>
<l n="634">Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis</l>
<l n="635">antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos</l>
<l n="636">optabam primum montis primumque petebam,</l>
<l n="637">abnegat excisa vitam producere Troia</l>
<l n="638">exsiliumque pati. “Vos O, quibus integer aevi</l>
<l n="639">sanguis,” ait “solidaeque suo stant robore vires,</l>
<l n="640" part="Y">vos agitate fugam:</l>
<l n="641">me si caelicolae voluissent ducere vitam,</l>
<l n="642">has mihi servassent sedes. Satis una superque</l>
<l n="643">vidimus exscidia et captae superavimus urbi.</l>
<l n="644">Sic O, sic positum adfati discedite corpus.</l>
<l n="645">Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis</l>
<l n="646">exuviasque petet; facilis iactura sepulcri.</l>
<l n="647">Iam pridem invisus divis et inutilis annos</l>
<l n="648">demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex</l>
<l n="649">fulminis adflavit ventis et contigit igni.”</l>
<milestone ed="p" n="650" unit="card"/>
<l n="650">Talia perstabat memorans, fixusque manebat.</l>
<l n="651">Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creüsa</l>
<l n="652">Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum</l>
<l n="653">cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.</l>
<l n="654">Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.</l>
<l n="655">Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:</l>
<l n="656">nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?</l>
<l n="657">“Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto</l>
<l n="658">sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore?</l>
<l n="659">Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,</l>
<l n="660">et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae</l>
<l n="661">teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,</l>
<l n="662">iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,</l>
<l n="663">natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.</l>
<l n="664">Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis</l>
<l n="665">eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque</l>
<l n="666">Ascanium patremque meum iuxtaque Creüsam</l>
<l n="667">alterum in alterius mactatos sanguine cernam?</l>
<l n="668">Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.</l>
<l n="669">Reddite me Danais; sinite instaurata revisam</l>
<l n="670">proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.”</l>
<milestone ed="p" n="671" unit="card"/>
<l n="671">Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram</l>
<l n="672">insertabam aptans, meque extra tecta ferebam.</l>
<l n="673">Ecce autem complexa pedes in limine coniunx</l>
<l n="674">haerebat, parvumque patri tendebat Iulum:</l>
<l n="675">“Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;</l>
<l n="676">sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,</l>
<l n="677">hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus,</l>
<l n="678">cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?”</l>
<milestone ed="p" n="679" unit="card"/>
<l n="679">Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,</l>
<l n="680">cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.</l>
<l n="681">Namque manus inter maestorumque ora parentum</l>
<l n="682">ecce levis summo de vertice visus Iuli</l>
<l n="683">fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis</l>
<l n="684">lambere flamma comas et circum tempora pasci.</l>
<l n="685">Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem</l>
<l n="686">excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.</l>
<l n="687">At pater Anchises oculos ad sidera laetus</l>
<l n="688">extulit, et caelo palmas cum voce tetendit:</l>
<l n="689">“Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,</l>
<l n="690">aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,</l>
<l n="691">da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.”</l>
<milestone ed="p" n="692" unit="card"/>
<l n="692">Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore</l>
<l n="693">intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras</l>
<l n="694">stella facem ducens multa cum luce cucurrit.</l>
<l n="695">Illam, summa super labentem culmina tecti,</l>
<l n="696">cernimus Idaea claram se condere silva</l>
<l n="697">signantemque vias; tum longo limite sulcus</l>
<l n="698">dat lucem, et late circum loca sulphure fumant.</l>
<l n="699">Hic vero victus genitor se tollit ad auras,</l>
<l n="700">adfaturque deos et sanctum sidus adorat.</l>
<l n="701">“Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.</l>
<l n="702">Di patrii, servate domum, servate nepotem.</l>
<l n="703">Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.</l>
<l n="704">Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.”</l>
<l n="705">Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis</l>
<l n="706">auditur, propiusque aestus incendia volvunt.</l>
<l n="707">“Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;</l>
<l n="708">ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:</l>
<l n="709">quo res cumque cadent, unum et commune periclum,</l>
<l n="710">una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus</l>
<l n="711">sit comes, et longe servet vestigia coniunx:</l>
<l n="712">vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.</l>
<l n="713">Est urbe egressis tumulus templumque vetustum</l>
<l n="714">desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus</l>
<l n="715">religione patrum multos servata per annos.</l>
<l n="716">Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.</l>
<l n="717">Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;</l>
<l n="718">me, bello e tanto digressum et caede recenti,</l>
<l n="719">attrectare nefas, donec me flumine vivo</l>
<l part="Y" n="720">abluero.”</l>
<l n="721">Haec fatus, latos umeros subiectaque colla</l>
<l n="722">veste super fulvique insternor pelle leonis,</l>
<l n="723">succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus</l>
<l n="724">implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;</l>
<l n="725">pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;</l>
<l n="726">et me, quem dudum non ulla iniecta movebant</l>
<l n="727">tela neque adverso glomerati ex agmine Grai,</l>
<l n="728">nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis</l>
<l n="729">suspensum et pariter comitique onerique timentem.</l>
<l n="730">Iamque propinquabam portis, omnemque videbar</l>
<l n="731">evasisse viam, subito cum creber ad auris</l>
<l n="732">visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram</l>
<l n="733">prospiciens; “Nate” exclamat, “fuge nate, propinquant.</l>
<l n="734">Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!”—</l>
<l n="735">Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum</l>
<l n="736">confusam eripuit mentem. Namque avia cursu</l>
<l n="737">dum sequor, et nota excedo regione viarum,</l>
<l n="738">heu, misero coniunx fatone erepta Creüsa</l>
<l n="739">substitit, erravitne via, seu lassa resedit,</l>
<l n="740">incertum; nec post oculis est reddita nostris.</l>
<l n="741">Nec prius amissam respexi animumque reflexi,</l>
<l n="742">quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam</l>
<l n="743">venimus; hic demum collectis omnibus una</l>
<l n="744">defuit, et comites natumque virumque fefellit.</l>
<l n="745">Quem non incusavi amens hominumque deorumque,</l>
<l n="746">aut quid in eversa vidi crudelius urbe?</l>
<l n="747">Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis</l>
<l n="748">commendo sociis et curva valle recondo;</l>
<l n="749">ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.</l>
<l n="750">Stat casus renovare omnis, omnemque reverti</l>
<l n="751">per Troiam, et rursus caput obiectare periclis.</l>
<milestone ed="p" n="752" unit="card"/>
<l n="752">Principio muros obscuraque limina portae,</l>
<l n="753">qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro</l>
<l n="754">observata sequor per noctem et lumine lustro.</l>
<l n="755">Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.</l>
<l n="756">Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,</l>
<l n="757">me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.</l>
<l n="758">Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento</l>
<l n="759">volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.</l>
<l n="760">Procedo et Priami sedes arcemque reviso.</l>
<l n="761">Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo</l>
<l n="762">custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes</l>
<l n="763">praedam adservabant. Huc undique Troia gaza</l>
<l n="764">incensis erepta adytis, mensaeque deorum,</l>
<l n="765">crateresque auro solidi, captivaque vestis</l>
<l n="766">congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres</l>
<l part="Y" n="767">stant circum.</l>
<l n="768">Ausus quin etiam voces iactare per umbram</l>
<l n="769">implevi clamore vias, maestusque Creüsam</l>
<l n="770">nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.</l>
<l n="771">Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti</l>
<l n="772">infelix simulacrum atque ipsius umbra Creüsae</l>
<l n="773">visa mihi ante oculos et nota maior imago.</l>
<l n="774">Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.</l>
<l n="775"><del>Tum sic adfari et curas his demere dictis :</del></l>
<l n="776">“Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,</l>
<l n="777">O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom</l>
<l n="778">eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creüsam</l>
<l n="779">fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.</l>
<l n="780">Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,</l>
<l n="781">et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva</l>
<l n="782">inter opima virum leni fluit agmine Thybris:</l>
<l n="783">illic res laetae regnumque et regia coniunx</l>
<l n="784">parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creüsae.</l>
<l n="785">Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas</l>
<l n="786">aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,</l>
<l n="787">Dardanis, et divae Veneris nurus.</l>
<l n="788">Sed me magna deum genetrix his detinet oris:</l>
<l n="789">iamque vale, et nati serva communis amorem.”</l>
<l n="790">Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem</l>
<l n="791">dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.</l>
<l n="792">Ter conatus ibi collo dare bracchia circum:</l>
<l n="793">ter frustra comprensa manus effugit imago,</l>
<l n="794">par levibus ventis volucrique simillima somno.</l>
<milestone ed="p" n="795" unit="card"/>
<l n="795">Sic demum socios consumpta nocte reviso.</l>
<l n="796">Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum</l>
<l n="797">invenio admirans numerum, matresque virosque,</l>
<l n="798">collectam exsilio pubem, miserabile volgus.</l>
<l n="799">Undique convenere, animis opibusque parati,</l>
<l n="800">in quascumque velim pelago deducere terras.</l>
<l n="801">Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae</l>
<l n="802">ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant</l>
<l n="803">limina portarum, nec spes opis ulla dabatur;</l>
<l n="804">cessi, et sublato montes genitore petivi.</l></div>
<div n="3" type="textpart" subtype="book">
<milestone ed="p" n="1" unit="card"/>
<l n="1">Postquam res Asiae Priamique evertere gentem</l>
<l n="2">immeritam visum Superis, ceciditque superbum</l>
<l n="3">Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,</l>
<l n="4">diversa exsilia et desertas quaerere terras</l>
<l n="5">auguriis agimur divom, classemque sub ipsa</l>
<l n="6">Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,</l>
<l n="7">incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,</l>
<l n="8">contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,</l>
<l n="9">et pater Anchises dare fatis vela iubebat;</l>
<l n="10">litora cum patriae lacrimans portusque relinquo</l>
<l n="11">et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum</l>
<l n="12">cum sociis natoque Penatibus et magnis dis.</l>
<milestone ed="p" n="13" unit="card"/>
<l n="13">Terra procul vastis colitur Mavortia campis,</l>
<l n="14">Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,</l>
<l n="15">hospitium antiquum Troiae sociique Penates,</l>
<l n="16">dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo</l>
<l n="17">moenia prima loco, fatis ingressus iniquis,</l>
<l n="18">Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.</l>
<milestone ed="p" n="19" unit="card"/>
<l n="19">Sacra Dionaeae matri divisque ferebam</l>
<l n="20">auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem</l>
<l n="21">caelicolum regi mactabam in litore taurum.</l>
<l n="22">Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo</l>
<l n="23">virgulta et densis hastilibus horrida myrtus.</l>
<l n="24">Accessi, viridemque ab humo convellere silvam</l>
<l n="25">conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,</l>
<l n="26">horrendum et dictu video mirabile monstrum.</l>
<l n="27">Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos</l>
<l n="28">vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,</l>
<l n="29">et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror</l>
<l n="30">membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.</l>
<l n="31">Rursus et alterius lentum convellere vimen</l>
<l n="32">insequor, et causas penitus temptare latentis:</l>
<l n="33">ater et alterius sequitur de cortice sanguis.</l>
<l n="34">Multa movens animo nymphas venerabar agrestis</l>
<l n="35">Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,</l>
<l n="36">rite secundarent visus omenque levarent.</l>
<l n="37">Tertia sed postquam maiore hastilia nisu</l>
<l n="38">adgredior, genibusque adversae obluctor harenae—</l>
<l n="39">eloquar, an sileam?—gemitus lacrimabilis imo</l>
<l n="40">auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:</l>
<l n="41">“Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;</l>
<l n="42">parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia</l>
<l n="43">externum tulit, aut cruor hic de stipite manat.</l>
<l n="44">Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:</l>
<l n="45">nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit</l>
<l n="46">telorum seges et iaculis increvit acutis.”</l>
<l n="47">Tum vero ancipiti mentem formidine pressus</l>
<l n="48">obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.</l>
<milestone ed="p" n="49" unit="card"/>
<l n="49">Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno</l>
<l n="50">infelix Priamus furtim mandarat alendum</l>
<l n="51">Threicio regi, cum iam diffideret armis</l>
<l n="52">Dardaniae, cingique urbem obsidione videret.</l>
<l n="53">Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,</l>
<l n="54">res Agamemnonias victriciaque arma secutus,</l>
<l n="55">fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro</l>
<l n="56">vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,</l>
<l n="57">auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,</l>
<l n="58">delectos populi ad proceres primumque parentem</l>
<l n="59">monstra deum refero, et quae sit sententia posco.</l>
<l n="60">Omnibus idem animus, scelerata excedere terra,</l>
<l n="61">linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.</l>
<l n="62">Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens</l>
<l n="63">aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,</l>
<l n="64">caeruleis maestae vittis atraque cupresso,</l>
<l n="65">et circum Iliades crinem de more solutae;</l>
<l n="66">inferimus tepido spumantia cymbia lacte</l>
<l n="67">sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro</l>
<l n="68">condimus, et magna supremum voce ciemus.</l>
<milestone ed="p" n="69" unit="card"/>
<l n="69">Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti</l>
<l n="70">dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,</l>
<l n="71">deducunt socii navis et litora complent:</l>
<l n="72">provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.</l>
<l n="73">Sacra mari colitur medio gratissima tellus</l>
<l n="74">Nereidum matri et Neptuno Aegaeo,</l>
<l n="75">quam pius arquitenens oras et litora circum</l>
<l n="76">errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,</l>
<l n="77">immotamque coli dedit et contemnere ventos.</l>
<l n="78">Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu</l>
<l n="79">accipit: egressi veneramur Apollinis urbem.</l>
<l n="80">Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos</l>
<l n="81">vittis et sacra redimitus tempora lauro,</l>
<l n="82">occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.</l>
<l n="83">Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus.</l>
<milestone ed="p" n="84" unit="card"/>
<l n="84">Templa dei saxo venerabar structa vetusto:</l>
<l n="85">“Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis</l>
<l n="86">et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae</l>
<l n="87">Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.</l>
<l n="88">Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?</l>
<l n="89">Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.”</l>
<milestone ed="p" n="90" unit="card"/>
<l n="90">Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,</l>
<l n="91">liminaque laurusque dei, totusque moveri</l>
<l n="92">mons circum, et mugire adytis cortina reclusis.</l>
<l n="93">Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:</l>
<l n="94">“Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum</l>
<l n="95">prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto</l>
<l n="96">accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:</l>
<l n="97">hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,</l>
<l n="98">et nati natorum, et qui nascentur ab illis.”</l>
<l n="99">Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu</l>
<l n="100">laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,</l>
<l n="101">quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?</l>
<l n="102">Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum,</l>
<l n="103">“Audite, O proceres” ait “et spes discite vestras:</l>
<l n="104">Creta Iovis magni medio iacet insula ponto;</l>
<l n="105">mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.</l>
<l n="106">Centum urbes habitant magnas, uberrima regna;</l>
<l n="107">maximus unde pater, si rite audita recordor,</l>
<l n="108">Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,</l>
<l n="109">optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces</l>
<l n="110">Pergameae steterant; habitabant vallibus imis.</l>
<l n="111">hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera</l>
<l n="112">Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,</l>
<l n="113">et iuncti currum dominae subiere leones.</l>
<l n="114">Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;</l>
<l n="115">placemus ventos et Gnosia regna petamus.</l>
<l n="116">Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,</l>
<l n="117">tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.”</l>
<l n="118">Sic fatus, meritos aris mactavit honores,</l>
<l n="119">taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo</l>
<l n="120">nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.</l>
<milestone ed="p" n="121" unit="card"/>
<l n="121">Fama volat pulsum regnis cessisse paternis</l>
<l n="122">Idomenea ducem, desertaque litora Cretae</l>
<l n="123">hoste vacare domos, sedesque adstare relictas.</l>
<l n="124">Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,</l>
<l n="125">bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,</l>
<l n="126">Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor</l>
<l n="127">Cycladas, et crebris legimus freta consita terris.</l>
<l n="128">Nauticus exoritur vario certamine clamor;</l>
<l n="129">hortantur socii: “Cretam proavosque petamus!”</l>
<l n="130">Prosequitur surgens a puppi ventus euntis</l>
<l n="131">et tandem antiquis Curetum adlabimur oris.</l>
<l n="132">Ergo avidus muros optatae molior urbis,</l>
<l n="133">Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem</l>
<l n="134">hortor amare focos arcemque attollere tectis.</l>
<milestone ed="p" n="135" unit="card"/>
<l n="135">Iamque fere sicco subductae litore puppes;</l>
<l n="136">conubiis arvisque novis operata iuventus;</l>
<l n="137">iura domosque dabam: subito cum tabida membris,</l>
<l n="138">corrupto caeli tractu, miserandaque venit</l>
<l n="139">arboribusque satisque lues et letifer annus.</l>
<l n="140">Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant</l>
<l n="141">corpora; tum sterilis exurere Sirius agros;</l>
<l n="142">arebant herbae, et victum seges aegra negabat.</l>
<l n="143">Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso</l>
<l n="144">hortatur pater ire mari, veniamque precari:</l>
<l n="145">quam fessis finem rebus ferat; unde laborum</l>
<l n="146">temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.</l>
<milestone ed="p" n="147" unit="card"/>
<l n="147">Nox erat, et terris animalia somnus habebat:</l>
<l n="148">effigies sacrae divom Phrygiique Penates,</l>
<l n="149">quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis</l>
<l n="150">extuleram, visi ante oculos adstare iacentis</l>
<l n="151">in somnis, multo manifesti lumine, qua se</l>
<l n="152">plena per insertas fundebat luna fenestras;</l>
<l n="153">tum sic adfari et curas his demere dictis:</l>
<l n="154">“Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,</l>
<l n="155">hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.</l>
<l n="156">Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,</l>
<l n="157">nos tumidum sub te permensi classibus aequor,</l>
<l n="158">idem venturos tollemus in astra nepotes,</l>
<l n="159">imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis</l>
<l n="160">magna para, longumque fugae ne linque laborem.</l>
<l n="161">Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit</l>
<l n="162">Delius, aut Cretae iussit considere Apollo.</l>
<l n="163">Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,</l>
<l n="164">terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;</l>
<l n="165">Oenotri coluere viri; nunc fama minores</l>
<l n="166">Italiam dixisse ducis de nomine gentem:</l>
<l n="167">hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,</l>
<l n="168">Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.</l>
<l n="169">Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti</l>
<l n="170">haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat</l>
<l n="171">Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.”</l>
<l n="172">Talibus attonitus visis et voce deorum—</l>
<l n="173">nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus</l>
<l n="174">velatasque comas praesentiaque ora videbar;</l>
<l n="175">tum gelidus toto manabat corpore sudor</l>
<l n="176">corripio e stratis corpus, tendoque supinas</l>
<l n="177">ad caelum cum voce manus, et munera libo</l>
<l n="178">intemerata focis. Perfecto laetus honore</l>
<l n="179">Anchisen facio certum, remque ordine pando.</l>
<l n="180">Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,</l>
<l n="181">seque novo veterum deceptum errore locorum.</l>
<l n="182">Tum memorat: “Nate, Iliacis exercite fatis,</l>
<l n="183">sola mihi talis casus Cassandra canebat.</l>
<l n="184">Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,</l>
<l n="185">et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.</l>
<l n="186">Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros</l>
<l n="187">crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?</l>
<l n="188">Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.”</l>
<l n="189">Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.</l>
<l n="190">Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis</l>
<l n="191">vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.</l>
<milestone ed="p" n="192" unit="card"/>
<l n="192">Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae</l>
<l n="193">adparent terrae, caelum undique et undique pontus,</l>
<l n="194">tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,</l>
<l n="195">noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.</l>
<l n="196">Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt</l>
<l n="197">aequora; dispersi iactamur gurgite vasto;</l>
<l n="198">involvere diem nimbi, et nox umida caelum</l>
<l n="199">abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.</l>
<l n="200">Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.</l>
<l n="201">Ipse diem noctemque negat discernere caelo,</l>
<l n="202">nec meminisse viae media Palinurus in unda.</l>
<l n="203">Tris adeo incertos caeca caligine soles</l>
<l n="204">erramus pelago, totidem sine sidere noctes.</l>
<l n="205">Quarto terra die primum se attollere tandem</l>
<l n="206">visa, aperire procul montis, ac volvere fumum.</l>
<l n="207">Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae</l>
<l n="208">adnixi torquent spumas et caerula verrunt.</l>
<l n="209">Servatum ex undis Strophadum me litora primum</l>
<l n="210">accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,</l>
<l n="211">insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno</l>
<l n="212">Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam</l>
<l n="213">clausa domus, mensasque metu liquere priores.</l>
<l n="214">Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla</l>
<l n="215">pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.</l>
<l n="216">Virginei volucrum voltus, foedissima ventris</l>
<l n="217">proluvies, uncaeque manus, et pallida semper</l>
<l part="Y" n="218">ora fame.</l>
<l n="219">Huc ubi delati portus intravimus, ecce</l>
<l n="220">laeta boum passim campis armenta videmus,</l>
<l n="221">caprigenumque pecus nullo custode per herbas.</l>
<l n="222">Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus</l>
<l n="223">in partem praedamque Iovem; tum litore curvo</l>
<l n="224">exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.</l>
<l n="225">At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt</l>
<l n="226">Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,</l>
<l n="227">diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant</l>
<l n="228">immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.</l>
<l n="229">Rursum in secessu longo sub rupe cavata,</l>
<l n="230">arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,</l>
<l n="231">instruimus mensas arisque reponimus ignem:</l>
<l n="232">rursum ex diverso caeli caecisque latebris</l>
<l n="233">turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,</l>
<l n="234">polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,</l>
<l n="235">edico, et dira bellum cum gente gerendum.</l>
<l n="236">Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam</l>
<l n="237">disponunt enses et scuta latentia condunt.</l>
<l n="238">Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere</l>
<l n="239">litora, dat signum specula Misenus ab alta</l>
<l n="240">aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,</l>
<l n="241">obscenas pelagi ferro foedare volucres:</l>
<l n="242">sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo</l>
<l n="243">accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae</l>
<l n="244">semesam praedam et vestigia foeda relinquunt.</l>
<l n="245">Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,</l>
<l n="246">infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:</l>
<l n="247">“Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,</l>
<l n="248">Laomedontiadae, bellumne inferre paratis,</l>
<l n="249">et patrio Harpyias insontis pellere regno?</l>
<l n="250">Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,</l>
<l n="251">quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo</l>
<l n="252">praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.</l>
<l n="253">Italiam cursu petitis, ventisque vocatis</l>
<l n="254">ibitis Italiam, portusque intrare licebit;</l>
<l n="255">sed non ante datam cingetis moenibus urbem,</l>
<l n="256">quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis</l>
<l n="257">ambesas subigat malis absumere mensas.”</l>
<milestone ed="p" n="258" unit="card"/>
<l n="258">Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.</l>
<l n="259">At sociis subita gelidus formidine sanguis</l>
<l n="260">deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,</l>
<l n="261">sed votis precibusque iubent exposcere pacem,</l>
<l n="262">sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.</l>
<l n="263">Et pater Anchises passis de litore palmis</l>
<l n="264">numina magna vocat, meritosque indicit honores:</l>
<l n="265">“Di, prohibete minas; di, talem avertite casum,</l>
<l n="266">et placidi servate pios!” Tum litore funem</l>
<l n="267">deripere, excussosque iubet laxare rudentes.</l>
<l n="268">Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,</l>
<l n="269">qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.</l>
<l n="270">Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos</l>
<l n="271">Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.</l>
<l n="272">Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,</l>
<l n="273">et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.</l>
<l n="274">Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis</l>
<l n="275">et formidatus nautis aperitur Apollo.</l>
<l n="276">Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;</l>
<l n="277">ancora de prora iacitur, stant litore puppes.</l>
<milestone ed="p" n="278" unit="card"/>
<l n="278">Ergo insperata tandem tellure potiti,</l>
<l n="279">lustramurque Iovi votisque incendimus aras,</l>
<l n="280">Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.</l>
<l n="281">Exercent patrias oleo labente palaestras</l>
<l n="282">nudati socii; iuvat evasisse tot urbes</l>
<l n="283">Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.</l>
<l n="284">Interea magnum sol circumvolvitur annum,</l>
<l n="285">et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.</l>
<l n="286">Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,</l>
<l n="287">postibus adversis figo, et rem carmine signo:</l>
<l n="288">AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA.</l>
<l n="289">Linquere tum portus iubeo et considere transtris:</l>
<l n="290">certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.</l>
<l n="291">Protinus aërias Phaeacum abscondimus arces,</l>
<l n="292">litoraque Epiri legimus portuque subimus</l>
<l n="293">Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.</l>
<milestone ed="p" n="294" unit="card"/>
<l n="294">Hic incredibilis rerum fama occupat auris,</l>
<l n="295">Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,</l>
<l n="296">coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,</l>
<l n="297">et patrio Andromachen iterum cessisse marito.</l>
<l n="298">Obstipui, miroque incensum pectus amore,</l>
<l n="299">compellare virum et casus cognoscere tantos.</l>
<l n="300">Progredior portu, classis et litora linquens,</l>
<l n="301">sollemnis cum forte dapes et tristia dona</l>
<l n="302">ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam</l>
<l n="303">libabat cineri Andromache, Manisque vocabat</l>
<l n="304">Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem</l>
<l n="305">et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.</l>
<l n="306">Ut me conspexit venientem et Troïa circum</l>
<l n="307">arma amens vidit, magnis exterrita monstris</l>
<l n="308">deriguit visu in medio, calor ossa reliquit;</l>
<l n="309">labitur, et longo vix tandem tempore fatur:</l>
<l n="310">“Verane te facies, verus mihi nuntius adfers,</l>
<l n="311">nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,</l>
<l n="312">Hector ubi est?” Dixit, lacrimasque effudit et omnem</l>
<l n="313">implevit clamore locum. Vix pauca furenti</l>
<l n="314">subicio, et raris turbatus vocibus hisco:</l>
<l n="315">“vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;</l>
<l part="Y" n="316">ne dubita, nam vera vides.</l>
<l n="317">Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto</l>
<l n="318">excipit, aut quae digna satis fortuna revisit</l>
<l n="319">Hectoris Andromachen? Pyrrhin” conubia servas?”</l>
<milestone ed="p" n="320" unit="card"/>
<l n="320">Deiecit vultum et demissa voce locuta est:</l>
<l n="321">“O felix una ante alias Priameïa virgo,</l>
<l n="322">hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis</l>
<l n="323">iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,</l>
<l n="324">nec victoris eri tetigit captiva cubile!</l>
<l n="325">nos, patria incensa, diversa per aequora vectae,</l>
<l n="326">stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,</l>
<l n="327">servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus</l>
<l n="328">Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,</l>
<l n="329">me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.</l>
<l n="330">Ast illum, ereptae magno inflammatus amore</l>
<l n="331">coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes</l>
<l n="332">excipit incautum patriasque obtruncat ad aras.</l>
<l n="333">Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit</l>
<l n="334">pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos</l>
<l n="335">Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,</l>
<l n="336">Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.</l>
<l n="337">Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?</l>
<l n="338">Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?</l>
<l n="339">Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,</l>
<l part="Y" n="340">quem tibi iam Troia—</l>
<l n="341">Ecqua tamen puero est amissae cura parentis?</l>
<l n="342">Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis</l>
<l n="343">et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?”</l>
<l n="344">Talia fundebat lacrimans longosque ciebat</l>
<l n="345">incassum fletus, cum sese a moenibus heros</l>
<l n="346">Priamides multis Helenus comitantibus adfert,</l>
<l n="347">adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,</l>
<l n="348">et multum lacrimas verba inter singula fundit.</l>
<l n="349">Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis</l>
<l n="350">Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum</l>
<l n="351">adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.</l>
<l n="352">Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:</l>
<l n="353">illos porticibus rex accipiebat in amplis;</l>
<l n="354">aulaï medio libabant pocula Bacchi,</l>
<l n="355">impositis auro dapibus, paterasque tenebant.</l>
<milestone ed="p" n="356" unit="card"/>
<l n="356">Iamque dies alterque dies processit, et aurae</l>
<l n="357">vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.</l>
<l n="358">His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:</l>
<l n="359">“Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,</l>
<l n="360">qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,</l>
<l n="361">et volucrum linguas et praepetis omina pennae,</l>
<l n="362">fare age—namque omnem cursum mihi prospera dixit</l>
<l n="363">religio, et cuncti suaserunt numine divi</l>
<l n="364">Italiam petere et terras temptare repostas:</l>
<l n="365">sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno</l>
<l n="366">prodigium canit, et tristis denuntiat iras,</l>
<l n="367">obscenamque famem—quae prima pericula vito?</l>
<l n="368">Quidve sequens tantos possim superare labores?”</l>
<l n="369">Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,</l>
<l n="370">exorat pacem divom, vittasque resolvit</l>
<l n="371">sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,</l>
<l n="372">ipse manu multo suspensum numine ducit,</l>
<l n="373">atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:</l>
<milestone ed="p" n="374" unit="card"/>
<l n="374">“Nate dea,—nam te maioribus ire per altum</l>
<l n="375">auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex</l>
<l n="376">sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo—</l>
<l n="377">pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres</l>
<l n="378">aequora et Ausonio possis considere portu,</l>
<l n="379">expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae</l>
<l n="380">scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.</l>
<l n="381">Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam</l>
<l n="382">vicinosque, ignare, paras invadere portus,</l>
<l n="383">longa procul longis via dividit invia terris.</l>
<l n="384">Ante et Trinacria lentandus remus in unda,</l>
<l n="385">et salis Ausonii lustrandum navibus aequor,</l>
<l n="386">infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,</l>
<l n="387">quam tuta possis urbem componere terra:</l>
<l n="388">signa tibi dicam, tu condita mente teneto:</l>
<l n="389">cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam</l>
<l n="390">litoreis ingens inventa sub ilicibus sus</l>
<l n="391">triginta capitum fetus enixa iacebit.</l>
<l n="392">alba, solo recubans, albi circum ubera nati,</l>
<l n="393">is locus urbis erit, requies ea certa laborum.</l>
<l n="394">Nec tu mensarum morsus horresce futuros:</l>
<l n="395">fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.</l>
<l n="396">“Has autem terras, Italique hanc litoris oram,</l>
<l n="397">proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,</l>
<l n="398">effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.</l>
<l n="399">Hic et Narycii posuerunt moenia Locri,</l>
<l n="400">et Sallentinos obsedit milite campos</l>
<l n="401">Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei</l>
<l n="402">parva Philoctetae subnixa Petelia muro.</l>
<l n="403">Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,</l>
<l n="404">et positis aris iam vota in litore solves,</l>
<l n="405">purpureo velare comas adopertus amictu,</l>
<l n="406">ne qua inter sanctos ignis in honore deorum</l>
<l n="407">hostilis facies occurrat et omina turbet.</l>
<l n="408">Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:</l>
<l n="409">hac casti maneant in religione nepotes.</l>
<l n="410">“Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae</l>
<l n="411">ventus, et angusti rarescent claustra Pelori,</l>
<l n="412">laeva tibi tellus et longo laeva petantur</l>
<l n="413">aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.</l>
<l n="414">Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina—</l>
<l n="415">tantum aevi longinqua valet mutare vetustas—</l>
<l n="416">dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus</l>
<l n="417">una foret; venit medio vi pontus et undis</l>
<l n="418">Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes</l>
<l n="419">litore diductas angusto interluit aestu.</l>
<l n="420">Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis</l>
<l n="421">obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos</l>
<l n="422">sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras</l>
<l n="423">erigit alternos et sidera verberat unda.</l>
<l n="424">At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,</l>
<l n="425">ora exsertantem et navis in saxa trahentem.</l>
<l n="426">Prima hominis facies et pulchro pectore virgo</l>
<l n="427">pube tenus, postrema immani corpore pristis,</l>
<l n="428">delphinum caudas utero commissa luporum.</l>
<l n="429">Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni</l>
<l n="430">cessantem, longos et circumflectere cursus,</l>
<l n="431">quam semel informem vasto vidisse sub antro</l>
<l n="432">Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.</l>
<l n="433">“Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati</l>
<l n="434">si qua fides, animum si veris implet Apollo,</l>
<l n="435">unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum</l>
<l n="436">praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:</l>
<l n="437">Iunonis magnae primum prece numen adora;</l>
<l n="438">Iunoni cane vota libens, dominamque potentem</l>
<l n="439">supplicibus supera donis: sic denique victor</l>
<l n="440">Trinacria finis Italos mittere relicta.</l>
<milestone ed="p" n="441" unit="card"/>
<l n="441">“Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,</l>
<l n="442">divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,</l>
<l n="443">insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima</l>
<l n="444">fata canit, foliisque notas et nomina mandat.</l>
<l n="445">Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,</l>
<l n="446">digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.</l>
<l n="447">Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;</l>
<l n="448">verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus</l>
<l n="449">impulit et teneras turbavit ianua frondes,</l>
<l n="450">numquam deinde cavo volitantia prendere saxo,</l>
<l n="451">nec revocare situs aut iungere carmina curat:</l>
<l n="452">inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.</l>
<l n="453">Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,—</l>
<l n="454">quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum</l>
<l n="455">vela vocet, possisque sinus implere secundos,—</l>
<l n="456">quin adeas vatem precibusque oracula poscas</l>
<l n="457">ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.</l>
<l n="458">Illa tibi Italiae populos venturaque bella,</l>
<l n="459">et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem</l>
<l n="460">expediet, cursusque dabit venerata secundos.</l>
<l n="461">Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.</l>
<l n="462">Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.”</l>
<milestone ed="p" n="463" unit="card"/>
<l n="463">Quae postquam vates sic ore effatus amico est,</l>
<l n="464">dona dehinc auro gravia sectoque elephanto</l>
<l n="465">imperat ad navis ferri, stipatque carinis</l>
<l n="466">ingens argentum, Dodonaeosque lebetas,</l>
<l n="467">loricam consertam hamis auroque trilicem,</l>
<l n="468">et conum insignis galeae cristasque comantis,</l>
<l n="469">arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.</l>
<l part="Y" n="470">Addit equos, additque duces;</l>
<l n="471">remigium supplet; socios simul instruit armis.</l>
<milestone ed="p" n="472" unit="card"/>
<l n="472">Interea classem velis aptare iubebat</l>
<l n="473">Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti.</l>
<l n="474">Quem Phoebi interpres multo compellat honore:</l>
<l n="475">“Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo,</l>
<l n="476">cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,</l>
<l n="477">ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.</l>
<l n="478">Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;</l>
<l n="479">Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.</l>
<l n="480">Vade” ait “O felix nati pietate. Quid ultra</l>
<l n="481">provehor, et fando surgentis demoror austros?”</l>
<l n="482">Nec minus Andromache digressu maesta supremo</l>
<l n="483">fert picturatas auri subtemine vestes</l>
<l n="484">et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),</l>
<l n="485">textilibusque onerat donis, ac talia fatur:</l>
<l n="486">“Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum</l>
<l n="487">sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,</l>
<l n="488">coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,</l>
<l n="489">O milli sola mei super Astyanactis imago:</l>
<l n="490">sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;</l>
<l n="491">et nunc aequali tecum pubesceret aevo.”</l>
<l n="492">Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:</l>
<l n="493">“Vivite felices, quibus est fortuna peracta</l>
<l n="494">iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.</l>
<l n="495">Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum,</l>
<l n="496">arva neque Ausoniae semper cedentia retro</l>
<l n="497">quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis</l>
<l n="498">quam vestrae fecere manus, melioribus, opto,</l>
<l n="499">auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.</l>
<l n="500">Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva</l>
<l n="501">intraro, gentique meae data moenia cernam,</l>
<l n="502">cognatas urbes olim populosque propinquos,</l>
<l n="503">Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor</l>
<l n="504">atque idem casus, unam faciemus utramque</l>
<l n="505">Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.”</l>
<milestone ed="p" n="506" unit="card"/>
<l n="506">Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,</l>
<l n="507">unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.</l>
<l n="508">Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;</l>