Telugu Raghu vamshamu

మహాకవి కాళదాసకృత జీ స నా ఈ . రెండవ వొాగము ఆలు లఘుజ్యాళాా్టనహితము వదినుండి పందొమ్మిది నర్షలు వ్యా ఖొి త కేశపపంతుల న్య సింటాకా స్త్రి మిద్వాన్‌, శితోకుతొక అఆజాళవాతీ సోస్స ఖత్‌ "వరిచయ శార్యక క్త ర వంక (వ్ర చుర లా ఆంధ్రప్రదెశ్‌ సాహీత్స అకాడమి కళాబనన్‌ .సైవాబాదు, హహెదరాబాదు.+

గిష౦గ౮ ౪4సీ514షగ!ీ- ౪011! (101018 58/083) శీ 54౧91011 0189810 507 గ8!16858 ౪1౧ "6910060 ౧౦౧౧౧౫౦౧8౯ ౫ 571 1630౪78౧08010618 [8/391గ)౧8 5380౫, గిం([1/6906 ర౧౯౦౦|8౧౧౧౧6 క%౫60641౪6, శ! 1౧618 ౧8౮౦, [1౪ 60673083ర6. అనిననినాననానాాా ననా ననిన ననన నకకననునూనానననననన నునా నలల ననననునన ననన భనకు ననన ననన. ఆంధృపదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమి 'ప్రైదరాబాదు = ర్‌00 00౦క్త (౧౧11-4౬ (ప్రచురణ : రికి? త్‌ (పథమ ముుదణ : 1982 స్స లోనే ్యో న్యా పతు 2,000 ౭ ఖో క (కులు: 8, జ గీ ల మె, (గ, /ద్రక- శ్మిపతులకు : ఖా ః ఆక్బర్థపద్యే, సాహిల్‌ అకాడమీ, లశ న సక ఈశ్నాష్మనన్‌ సైఫాఖాద్‌, రి హడరుభాధదుచవంం 004 ల ల ముుదణ; లక్ష్మీ శైలజ (పింటింగ్‌ (గన్‌, సోమాజిగూడ, హైదరాలాద్‌-500 489 అాణనకనినిననా ననన నా నననినిననకు నాతని ననినననాలనినునననా ననన ఖనన ధని నాల ననున నలల చాన చకకని నాననా నమొ కికంి6? ౪౩6౮6 101 1౧6 [11౧4౧9 01 1115 000% 88 ౧౧86౨ తళ8118019 0౪ 1౧6 60౪67౧00901,0% 1౧౮8 88 60౧౦౦8910౧81 816.

తొలి పలుకు

ఆం[ధభాషా సాహిత్యాల్లో సమ్మగమైన అభినివేశం సంపాచించుకోవల సినవారు సంస్కృత భాషతో కొంత్రైనా పరిచయం చేసుకోవలసిన ఆగత్యం ఉంటుంది. ఆంగధభాషలోని పదజాలం వ్యాకరణం సాహిత్మ్ప్మకియా సంపద సంస్కృృతంతో ముడివడి వున్నది. సాహిత్య అకొడమి [(పచురణ కార్యక మంలో సంస్కృతానికి సముచితమైన స్థానాన్ని కల్పించి పండితులకూ, పరిశోధ కులకూ, విద్యార్థులకూ ఉపయోగపడే. విధంగా సంస్కృత [గంథ్యప్రచురణ కొనసాగిస్తున్నది. కేవల షష బజ్రమాలేగాక సరళమైన తెలుగు వ్యాఖ్యా నాలతో కొన్ని బ్రోదాలన అర్భిడితదగలగిద్నో

సంక్ర్‌త్యగంధ(జీకురోటి: క్యి?కను ఆక్రుసరించి 1979లో కాళిదాసు తచించిన శ్షఘువంశాన్ని ఆలుగు వాళ్షఖ్యీతో.: [వేచురించ్చింది. అయితే ఆది మొదట్‌ 9 సర్గలున్నషి ౧ంపుటం. ఇప్పుడు మిగిలిన 10 నర్గలతో ఈ రెండవ సంపుటాన్ని రసజ్ఞుల) వాఖవుతికు అందిస్తున్నాము.

సంస్కృకాం[ రొసికిత్యాణతో గరీోయః [పతిభులై న శ్రీ కేశవపంతుల నరసింహశాస్త్రి, ఈ రఘువంళ మహాకావ్యానికి చక్కని తలుగు వ్యాఖ సమ కూర్చినారు. (పత్యేకింది ఈ రెండవ సంపుటంలో కొన్ని విశేషాలను గూడచేర్చి వ్యాఖ్యానం చేసినారు. వ్యాఖ్యాన రచనలోనూ (పచురణలోనూ అకాడమీతో సహకరించిన శ్రీ కేళవపంతుల నరసింహశాస్త్రిగారికి కృతజ్ఞతాథి వందనాలు సమర్చించుకుంటున్నాను.

పాద రాభాదు '-8.1902 ఇరి వెంటి కృషమూరి ణి అవానీ శార ఖ్‌ ద-ర్మి

విజ పి గ్‌ా

మహాకవి కాదాసు కవికులగుకువు, థారతదక సంస్కృతిని పపంచ మున కెర్రిచూపంగలిగిన కీక్రధ్వజము. ఆయగ రచనలు మమరాతిమధుర ముల్లె విశ్వవిభ్యాతి నార్జించిన విష్టుత్రకోటేగ్‌ద'దితముూజఖ్యవానిరో కఘువంళ మహాకావ్యము రసభరితమై త. తేయ్య్మనట్టిదగుటదేత సంస్కృతభాషాధ్యయనము ట్రీయువారికి శశీ పేకోటె + వార్యముగా " త్రరతరముల నుండి వింసిల్దుచున్నది. దీనిని తలుగుంలోనీకి పద్యకావ్యముగా నణీవదించిన వారును మొదటి అమిడు సర్గణకు మా్యతము పదవిభాగ, అన్నయ్య కీము, అర్థ, తాత్పర్య, సమాసవ్మ్నిగహ, ఆకాంశాది విఠషములతో వ్యాఖ్యేనమును రచించిన వారును, కొందణు విద్యార్థుల కవిసరడునీ తొబిస ,సర్ణలకు మ్నాతము (పతిపదార్థి తాత్చర్యాదులను రచించినవారును గలరు. కాని ఆ రచనలలో కొన్ని ఆలభ్యము లును, కొన్ని అసమ్మ్యగములునుగానున్నవి. రఘువంశళా వ్యమహ త్త్వమును, అండు కాళదాసు నిక్షి ప్రముగావించిన యుపదేశాడులను, అందలి రసఏ శేషములను దెలిసికొనదలచిన రసజ్ఞులకును, ఆధునిక విద్యావంతులకును, _ పూర్వరచన లంతగా నుపయోగపడుట లేదనియు, సమ్మగమైన _కావ్యార్థము తిలియటలేద నియ ఆంధ్మపదేశ సాహిత్య అకాడమీవారు గుర్తించి యీవిధమైన రచనతో రఘువంశమహాకావ్యమును _ (బకటించి లోకమునకందంజేయ( దలపెట్టుట హర్షింపందగిన సత్కార్యను.

ఆధునిక విద్యావంతులు రఘువంశ శావ్యమునందలి భావసౌందర్యమును తమంతటకాము ఊహించి ఆనందంపగల్లుటకు క్లోకములయందలి (పతిపదమున కును అర్థము తెలియవలయును. సముదాయవాక్యమునకు(_ దాత్పర్యము వోధ

౪ పడవలయును. మహాకవి కావ్యముద్వారా లోకమున కుపదేశింప6ందలంచిన సందేశ మర్థముకావలయును. ఆందులక్రై రఘువంశ మునందలి పందొమ్మిది సర్గలకును 1పతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషార్థములతో లఘువ్యాఖ్యను తినుగున రచించుటకు నన్ను అకాడమీ ఆదేశించినది. ఒక సంపుటముతో నీ [గంథము పూ ర్తికానందున రెండప సంపుటముతో పూ శ్రిచేయంబడినది. ఒకేయొక సంపుటమై యుండినచో చదువరు అకు సులభముగానుండి యుండును గాని యది సాధపడలేదు.

ఈ అఘువ్యాభ్యారచనయందు సంస్కృతళబ్ద స్వరూపములు చోధపడు టకై శ్లోకములందును, అర్థములు (వాయునప్పుడును విసంధులు వాటింపంబడి నవి. అర్థములు _వాయుటలో తాత్పర్యము సువోఛముగా నుంకుటక్లై రెంకు మూడు సంస్కృతపతముల కొకచోటనే తలుగర్థములు (వాయటణయు, దీర్చ సమాసములండ్లు (పతి పదమును విడదీసి కొన్నిచోట్లను, విడదీయకయే సముదా యమునకు _కొన్ని చోట్టను ఆక్టములు _వాయుట జరిగినది. (_పతిళైోకమునకును 1పతిపదాక్టము ముగిసిన వెంటనే క్తుప్రముగా రాత్పర్యమ్మువాసి, _ విపులముగా కవితామర్మముల నెలు(గు బాధ్యత చదువరులగు రసజ్ఞులకే, (గంథవి స్తరఖీతిచే, వదలిపెట్టంబడినది. విశేషములు, శబ్దవ్యుత్పత్తులు, ధాతుస్వరూపములు, అచ్చ టచ్చట( జేర్చబడీనఎ. ఇంతనాూ[తముగానే యీ లఘువ్యాఖ్యను రచించుటకు( గారణము చదువరులకు కోస్త్రసంబంధముగా మిక్కిలి (శమ గలుగరాదను భావనయే.

గురుముఖమున సర్వవి శేషములతో సంస్కృృతకావ్యపాఠమును జదువు కొనువారికిని, విశేషజ్జులయిన విద్వాంసులకును, ఆకాంవా శబ్దస్వరూపాది శాస్త్ర విషయముల నెటు/దలచిన విద్యార్థులకును, ఇంకనుపిపులముగా 1వాసియుండినచో దాగుండనే! యనిపించవచ్చును. కాని యట్టిపని పూర్వులు కొందబు చేయబూని కావ్యము నసమ్మగముగా లోకమున కందించిరి. కావున అకాడమీవారి యుధ్ధేశము ననుసరించి రచించిన యీ లఘువ్యాఖ్యను దిలకించి నన్ను క లక, బళ్యునింగా భావించుట కందటిని గోరుచున్నాను.

“లఘుమల్లినాథీయ” మని పేర్కొనందగిన ఈ తెలుంగు లఘువ్యాఖ్యను కాళిదాసు రఘువంశమహాకావ్యమునకు రచించు భాగ్యమును నాకు గల్గించిన ఆంధప్రదేశ్‌ సాహీత్మ ఆకాడమీవారికి నేను సర్వదా కృతజ్ఞుండనై యున్నా న్స

|

మొదటి తొమ్మిది సర్గలుగల [పథమసంపుటము 1879 జనవరి మాస్‌ మున రసజ్జులముందుంచుట జరిగినది. ఇప్పుడు పదినుండి పందొమ్మిదవ సర్ష వరకు గల ఈ ద్వితీయసంపుటమును మీకరకమలములం _ దుంచుచున్నాము. ఇంతటితో మహాకవి కాళిదాసు రచించిన రఘువంశ కావ్యము పూ_ైర్రునది, ఒక్కొక్క నాయకుని వర్డించునప్పు డొక్కొాక్క రసమునకు (ప్రాధాన్యము నిచ్చి, ఒక్కొక్క మసోపదేశమును లోకమునకందించి, రఘువంశ పురాజులకు (పజాపాలన వర్ణాాశమరక్షణ దేశసంగేమములే తమ జీవిత లక్ష్యములై యుండె ననియు, పజాపాలకు లామార్గమున నడచుట యు క్తమనియు కాళిదాసు సందేశమై యున్నట్లు ఈ కావ్యముడ్దోషించుచున్నది. సహృదయ లావి శేషములను (హింప(గలరని భావించుచున్నాను.

ఓం తత్సత్‌,

26/87, బర్క్భతపుర, విద్వద్విధేయుండు హైదరాబాదు. శేళవపంతుల నరసింవాశా (స్తీ.

విషయనూచిక సర్గ = విషయము || పుటల సంఖ్య కేం దశమసర్ల (10) దశరథుడు 1-45 పు తకామేన్టినారంభించుట, దేవ తలు విష్ణువును రావజవధార్థమై వేడుట, రామావతారము. 9. ఏకారళసర్గ (11) విశ్వామ్‌ 44-98 (తుని యాగరక్షణార్థమై రామ లక్ష్మణులువెళ్ళట, తాటొవథ, ఆవాల్బాశాప విమోచన, సీతా కళ్యాణ, పరశురామ గర్వ భ౨ఎగములు, ల్సి ద్వాదళనర్గ (19) కైక వర 99. 144 మ్‌ూలు, రాముని ఆరణ్యగమ నము, రాక్షసనిర్మూలనము, రావణవధ. 4. తయోదశసర్గ (18) సీకా 145-180 సమాగమము, సము దవర్ణ నము, దండకనుండి తిరిగి నచ్చి రాముండయోధ్న నుజేరుట. ర్‌, చతుర్దశసర్గ (14) ఫ్రురామ 191-240 పట్టాభిషేకము, లోక౯ాపవాద భీతుండైన రాముడు సీతను పరిత్యజించుట, శోకించుసీతను ఓదార్చి వాల్మీకి తనయ్యాళమ మున(జేర్చుకొనుట.

ళా] నర్గ-్‌మయము - వుటల నెంబరు 6. పంచదళసర్గ (15) -ళ్య్ళుఘ్న 241. 86 కృతలవణా సురడధ, కుళంవుల జన్మము, రామాళ్వమేధము, కుశఠలవకృత రామాయణగానము,. [1 షోడళసర్గ (16) కుశుంయు ౨87-885 రాణ్యాధినేతయగుటకు అయోధ్యా రాజ్యలమ్ష్మీ ఆ హ్వా నించుట, అతడు కులరాజధానికి వచ్చి దానిని సుందరముగా. చేర్చుట, సరయూఎహారము, కుముద్వతీ పరిణయము. ర న ప్రదళసర్ల్గ (17) కుళకుముద్వ ౨96.8? తులకు “అతిథి యసఘకువమూ రుడు పుట్టుట, ఆతనిపట్టాథి షేకము, ఎర్ధధరర్మళాన్తాాను గూలముగా అత ఎరాజ్యవాలనవబ, క అవాదకసర్గ (18) అతిథికి 870-404 నిషకఘండు, అతనికి నలుడు నలు'కి పుండరీకుడు, ఆ వకు నలో అగ్నివర్తుండుపుటువరకు( గల రఘువంశ పురాజుఎవంకాను _కమవర్ణనము. 10. ఏకోనవింశసర్గ (18) - ఆగ్ని "05-440 వర్తుని శ లంగార వర్షనము, ఆతండు క్షయవ్యాధకి గురెయె మరణించుట, గర్భవతిగానున్న అతని భార్యకుపట్టాఖి షకము.

(శ్రిః మహాకవి కాళిదాస కృత అగ రఘువంశవు దశ మసర్గ ము శ్లో. పృథివీం కాసత స్తస్య పాకగాసన లేజన: కిచి దూన మనూన గే: శరదా మయుతం యయౌ. కే వ్యాఖ్య: పృథివీం-భూమి”, శాసత౭-పాలించుచు న్నవాండును, పాకశాసన తేజసః-ఇవ్యదుని పరాకమ;ువంటి పర్మాకమము గలవాడును, అనూనర్ధేః (అనూన “ బుద్ధే) -అనల్పమైన సంపదగిల, తస్య-ఆ డళరథుికి, కించిదూనం (కించిత్‌ +- ఊనం)-కొంచెము తక్కు_వయైన, శరదాం-స :వత్సరములయొక్క, అ ముతం-సహ్మ సము, యయౌం-గడచి పోయెను. దేవేరునికింగల వై భవములతో సమానకుగు సకలవై భవములతోను, సర్వసంపదల సమృద్దితోను, రాజ్యపాలనము చేయుచున్న దశగథ మహారాజునకు, ముఎకాపానంతరము, తనకు తెలియకయే ఇంచుమించుగా వేయిసంనత్సరముల కాలము గడఎపోయె ననిభావము. “స్వాదృతావత్సరేళశరత్‌ ” ఆ]:ఏ అమరనిఘంటు వాక్యమువలక “శరత్‌” అనుపదమునకు బుళువు,సంవత్సరమురెండును ఆర్థములే. “వన్టీ ర్వర్షసవా్శసాణీ జాతస్య మమ కౌళ?క![ అను రానూోయణవచనమువలన దశరథుడు అరువది వేలయేండ్తకు పైన జీవించియుండినని తెలియుచున్నది. ట్లో, న చోవలేఖే పూర్వేపాం బుణ నిర్గోత సాధనమ్‌, సుతాభిధానం న జోసతిః సద్యః శోకతమో౭పహమ్‌. ౨ వ్యాఖ్య ౩; సః-ఆదళరథు(డు, పూర్వేషాం-తనకు పూర్వులగు పితృదేవతల యొక, బుణ నిర్మోక్ష సాధనం-బుణవిము క్రికకారణ మైనదియు, సద్యః-పుట్టిన వెంటనే, కోకతమో౭ఒపహం-దుఃఖమనెకు బీకటిని తొలగించునట్టిదియు, సుతాథి మా 2

ల రఘువంశము ధానం-కుమారుండు అనుపేడగల, జ్యోతిః-వెలుగుు, నవోపలేలే (న-[చ-|[. ఉపలేభే)-పొందనుగూడలేదు. ప్కుతసంతానము లేనివారికి పితృబుణము తీరక పోవుటయేకాక “పుత్‌” అనునరకము వచ్చును. “వషవా ఆవృ:కోయఃప్పుత్‌” అని వేదము. చెప్పుచున్నది. కనుక “పున్నా మ్నో సరకాత్మ్‌ తాయతఖతిప్కు తః” అని ప్కుతశబ్దప్యుత్ప త్తి. దశరథుని కెర్నిసంపదలున్నను, ఎంత యిందవై భవ మున్నను, పితూణమోక్షమునొనగి, శోకాంధకారమును దొలగించు జోతివంటి ప్కుతుండంత వంకు కలుగలేదని భావము. “గృహరత్నంచబాలకః” అన్నసామె తగా ప్యుతుండు లేని జీవితము ఆంధకారమనియు, పుట్టగానే ఆయంధకారమును తొలగింషగల జ్యోతి ప్కుతుండేయనియు సారాంశము. అలంకారము; రూపకము, ల్లో అతిష్టత్‌ (వత్యయా పేక సంతతి; న చిరం నృవః

(పాజంఛా దనభివ్య క్త రత్నోత్పత్తి రివార్లవః త్రి

వ్యాఖ్య ; ([పత్య యా పేకసంతతిః.. పత్యయ- ఒకానొకకారణమును, ఆపేష్ష_ కోరునట్టి, సంతతిః-సంకానముగం, సఃన్ఫపః-ఆదశరథమహారాజు, మంథాత్‌ | పాక్స్‌ ల మథీంచుటకు ముందు, ఆనథభివ్యు క్త రత్నోత్ప త్రిః-బయటపడని (శేష్టవస్తువు. యొక్క పుట్టుకగల, ఆర్జవఃఇవ-సము_దమువలె, చిరం అతిష్టత్‌-బహుకాలము ఊరకుండెను. దశరథునికి, తనకువద్చిన మునిశాపమువలన ప్యుతు,డు కల.గుననియు, ఆపు తుని వలన తనకు మరణము కలుగుననియు భయమున్నది. ప్కుతులు లేకపోయిరే అను దుఖ:ికూడ నున్నది. కాని దేవదానవులు మధించినప్పుడే సము[_దమునందున్న కల్పవృక్ష కామధేశు పభృతులై న ( శేష్థవస్తువులు బయల్బడినట్లు, తనలోనున్న సంతానోత్చాకకశక్తి తగినకారణ మున్నప్పుడే అభివ్య క్రము కాగందని యూర కుండెనేకాని గొడ్డుబోతుతనముచేతకాదు. “"పత్యయాపేక, ంత్నోత్పత పద ములు, కారణజన్ములై న ్రీరామాది పు తరత్నములు పుట్టనుండి రను భావమును సూచించును, అ్యపయత్నముగా దశరథుండు కాంముగడుపుచుండుట కారై వికమగ్య 'పీతువే కారణము. అలంకారము: ఉపమ. శో బుళ్యళృ్ళంగాదయ స్తస్య నంత నృంకానకాండిణ।ః

ఆరేభిశే యతాత్మానః పుతీయా మిష్టి మృత్విజః శీ

వ్యాఖ్య: బుళ్యశ్భంగాదయః -బుళ్యశృంగుడు మొదలయిన బుత్విజః- యజ్ఞముచేయింపగల యాజకులగు, సంతః -మహాత్ములు, యతాత్మానః-నియమ

దశమ నళ్ల్ళము త్రి నిష్టలుగలవారై , సంతానకాంక్షిణః-సంతతిని గోరుచున్న, తస్య- ఆదళరథునికి (అతనికౌరకె ), ప్యుతీయాం-పు్పతుడు కలుగుటకు కారణమైన, ఇస్టీం-యాగ మును, ఆరేథిరే-_పారంథభించిరి. బుశ్యశ్ళంగుండు, రోమపాదుని ప్యుతికయు, దశరథుని పెంపుడు కూతురునగు కాంతకు భర్త, మవి మసామోపేగుండైన తపస్వి. ఎంతకాలమునకు ఏ సంతతి కలుగక పోవుటచేత, దశరథుకు తన సంతాన వాంఛను తెలుపగా, బుళళృ్ళంగుడు తన ఆధ్వరంవమున దళరథునికె పుత కామేన్టిని చేయుటకు నియమనిష్టలతో నారంఖించె నని భావము, శ్లో. తస్మి న్నవసరే దేవాః పౌలప్యోవన్లుళా వారిమ్‌ అభిజగ్క్రు ర్ని దామార్తాః ఛాయావృత మిచాధ్వగాః ర్‌ వ్యాఖ్య ; తస్కిన్‌, ఆవసరే-ఆ పు తకామేస్టి నారంభించిన నమయమున రేవాః-దేవతలు, పౌలస్తోపప్లతాః (పాల స్త్వ-+- ఉపపుతాః)-రావణాసురునిచేత పీడింపబడిన వారగుచు, నిదాఘార్తాః-(గీష్మాతపముచేత వాధపడుచున్న, ఆధ్వగాః- బాటసారులు, ఛాయావృక్షం, ఇవ-మంచినీడగరి చెట్టునువలె, హరిం-విస్ణువును , ఆఖి జగ్భ్ము:-చేరిరి. దళరథుని-ప్కుతకామేషి ఆరంభమైన సమయమునందే దేవతలు చిరకాలమునుండి రావణుడు చేయు దుండగములు సెరింపలేక, ఎండకాలపు మండు 'చెండకు మాడుచున్న బాటసారులు చల్లని విశాలచ్భాయగల వృతృమును జేరినట్టు (శ్రీమవిోవిస్తువుడు రక్షింపుముని వేడుటకై. చేరిరి. "ఛాయా పధానోవృక్షః-ఛాయా వృక్షః” అని వ్నిగహము. ఇది శాకపార్థివాదులవంటి సమాసము. పౌల న్యః పుల స్తన్య గో తాపత్యం పుమాన్‌ పౌం స్త్యః రావణః (అ౫వ్వుత్చ త్రి) అలంకారము; ఉపమ. శో. శే చ 1పాపు రుదన్వంతం బుబుథే చాదిపూరుషః అవ్యా తేపో భవిష్యంత్యాః కారస్థసిద్ధేర్చ్మి లక్షణమ్‌ 6 వ్యాఖ్య : తేచ- ఆదేవతలు కూడా, ఉదన్వంతు-సము_దమును, _పాపుః- చేరిరి, ఆదిపూరుష: చ-విష్ణుమూ ర్తియు, మిబుధే-యోగన్నిదనుండి మేల్కొనెను, అవ్యా క్షేపః_కాలవిల బములేకపోవుట, భవిష్యంత్యాః-కా(దోవునట్టి, కార్యసిద్ధేః- కార్యసిద్ధియొక్క, లక్షణం, హి-ంక్షణఉనకదా! రావణభయార్తితులె న దేవతలు సముదమును జేరటయు, దవ్షశిక్షణషుక్యుక్తుడైన వివువు యోగని; దనుండి మేల్కానుటయు, దళరథుండు పు 'రంఖించుటయ న న (= ॥ థు పుుతకామేష్టి నారంథించుటయు నేకకాలమున జరిగినవి

జ్శీ రభువంశము కా[గలపనికి యెచ్చటను విలంబము జరుగక పోవుట లక్షణ మన్న అర్థాంతరన్యాస “ముతో నీవిషయము సమర్ధింపబడి నది కనుక ఆలంకారము: అర్థాంతరన్యాసము, శ్లో. భోగి భోగాననాసీనం దదృశు స్తం దివొౌకనః

తతృణా మండలొదర్భ్చిర్మణి ద్యోతిత విిగహమ్‌ ౯7

వ్యాఖ్య ; దివౌకసః-దేవతలు, భోగిభోగాసనాసీనం-ఆదిశేవుని శరీరమన, సింహాసనమున పై గూర్చున్నట్టివాడును, తతృణామండలోదర్శిర్మణిద్యోతిత విగహం-తత్‌-ఆయాదిశేవునియొక్క, ఫణామండల-పడగఅ సమూహమునందు, ఉదర్శ్భిర్మణి-మెలయాచున్న మణులచేత, దోతిత-పకాశింప( చేయబడిన, వ్మిగహం- దేహనుగలవాండునునగు, తం- ఆవిష్టుమూ రిని, దదృశుః-చూచిరి (దర్శ నము చేసికొనిరి, విష్ణుపు యోగన్మిదనుండి మేల్కొానగానే ఆదిశేమగు సింహాసముగా మారె ్ళనియు, ఆతని వేయిపడగలయందున్న మణులు కాంతులు వెదజల్టుచు విష్ణుదేవుని శరీరమును (పకాశింప జేయుచున్న సమయమున దేవతలు డ్‌ర్గనము చేసుకొని రరియు భావము. ఈ శ్లోకమునుండి. 8 శ్లోరములలో విష్ణుమూర్తి వర్ణ నము చేయుటకు( గారణము, ఈ మహనీయ తేజస్సు, దశరథుని సంతానముగా( బుట్టటోవుచున్నదని తెలుపుటకే యని మనము (గహింపవలెక. ళో, 'శియః పద్మనిషర్జాయాః 'తొమాంతరిత మేఖలే

అంశే ని&ి ప్రచరణ మా స్త్రీక్ష కరపల్ల వే, 8

వ్యాఖ్య : పద్మనిషణ్తాయాః-కమలమునందు కూర్చున్న, [శీయః-లక్ష్మీదేవి యొక్క, క్షామాంతరితమేఖలే- ష్షామ-పట్టుచీరచేత, ఆంతరిత.మరుగు పరుపబడిన, మేఖలే-మొలనూలు గందియు, ఆ స్తీర్ణకరపల్ల వే-ఆ సీర్ధ-పరువబడిన, కరపల్పవే- చిగురుటాకుల వంటి చేతులు గలదియునగు, అంకే-తొడమీద, నిక్ని పచరణం- ఉంచబడిన పాదములుగల (ఠం = ఆ విష్ణువును, దదృశుః- చూచిరి అని వెనుకటి శ్లోకముతో అన్వయము). సుకుమార శరీరముగల క్షి, మొలనూలి మణులు (గుచ్చుకొనకుండ తన పట్టు బీర చెరగును బరచి, దానిపై చిగురాకలవలె మెత్తగా నున్న తన యరచేతులను బెట్టి, వానిపై స్వామివాదములనుంచుకౌన్నది, అట్టు లన్మీ తొడపై పాదములుంచుకొనియున్న విష్ణువుకు దేఎతలు దర్శించుకొనిరని థావము.

దశమ సర్గము ర్‌ ళ్ణ, (వబుద్ధ పుండరికాకం బాలాతపవ నిభాంశుకమ్‌

దివనం శారద మివ [పారంభ నుఖదర్శునమ్‌. రి

వ్యాఖ్య : (ప్రబుద్ధ పుండరీకాక్షం - (పబుద్ధ = తెరువబడీన, పుండరీక - తెల్ల తామర కేకులవం*, అక్షం-కన్నులుగలవాడమును, వాలతపనిభాంశుకం- వాలాతప- లేయెండతో, నిథ-సమానమగు, అంపకం-పట్టుదోవతి కలవాడును (పీతాంబరధారి యనుట), పారంభ సుఖదర్శంం-|పారంభ-మహాయోగముగల మునులకు, సుఖ దర్శనం-సులభముగా దర్శన మొసగువాడును నగు (విష్ణువును), (ప్రబుద్ధ పుండరీ కాకం-విక సించిన తెల్ర దానురలేీ కన్నులుగా గలదియు, బాలాతపనిభాంశుకం- లేత యెండయకు వస్త్రము గలదియు, : హారంథ సుఖదర్శనం-ఆదిలో సుఖముగా జూచుటకు వీలుపడునదియు నగు, శారదం-శరదృతువు నందలిదియగు, దివసం, ఇవ-దినమునవలె, స్థితం-ఉండిన. తం-ఆ వష్ణువును, దదృశుః-చూచిరి,.

దివస శబ్దము పుంలింగ మగుటచేత శ్రిషాను _పాణీతమైన యీ ఉపమాలం కారము చక్కగా ఆతికికది. శరదృతువు విష్ణువు యోగన్నిదనుండి కేల్కొను సమయము కావున “కారదం” అ౫ చెప్పబడినది (ఆషాఢశుద్ధ యేకాదళి శయనైకొ దశిగాను, కా ర్రీకళుద్ధ ఎకాదశి ఉత్జానెందళగాను శాస్త్రములు చెప్పును. శరదృతువు వీరరసమునకు అనుకూలయబి గావున రావణ వధార్థము జన్మింప(టోవు ఏ్టు [పబోథమును దానితోంబోల్చుట మిక్కిలి సుందరముగా నున్నది. శ్లో... వభా నులిివ్త (శ్రీవత్సం లత విభమ దర్పణం

కొ స్తుభాఖ్య మపాం సారం బిభాణం బృవహతోరసా, 10

వ్యాఖ్య: _పభానులిప ్రీవత్సం-తన కాంథిచేత పూయబడిన విష్ణు వత స్థలముపై నున్న ్రీవత్సమను మచ్చగలదియును, లక్ష్మీ విభ మదర్పణం- లక్ష్మీదేవి తన విలాసములు చూచుకొకుటకు ( బఏికివచ్చు నద్దమువంటిదియు, కౌస్తు లాఖ్యం--కౌస్తుభము అనుపేరగల, ఆపాంసారం-సము[దజలముల సారభూతమైన మణిని, బృహతా--విశాలమైన, ఉరసా-వక్షస్థలముచేత, బ్మిభాణం-ర రించియున్న (తం-ఆ విష్ణువును, దద్భకుః-చూచిరి). కాంతిపుంజములతో ్రీవత్సమును రంజింపంజేయుచు, లక్ష్మికి విలాసదర్పణమైన కౌస్తుభమణిని ధరించిన విష్ణువును దేవతలు చూచిరి. “లక్ష్మీ విభమదర్పణ”మనుటచేత ్రీమవోలక్మి తనసోయగ మును విష్ణువక్షస్థం స్థిత కౌస్తుభ మణియందు చూచుకొనుచున్న సమయమునందు దేవతలు వెళ్ళుట, వారి కార్యసిద్ధికి సూచకము.

| రఘువంశము ఛో. బాహుకి ర్విీటపాకారై దివ్యాభరణ భూషి_తెః ళం

ఆవిర్భూత మపాం మధ్యే పారిజాత మివాపరమ్‌. 1]

వాఖ్య : విటపాకారే 8-శాభారూపములుగంవియు, దివ్యాభరణ భూవి ర్రెః- కొంతీమంతములగు కటకాంగదాది భూషణములనేత ఆంంకృతములై న, బాహుఖ్‌ః- చళుర్చాహువులచేత, అపొం-సము_దజలములయొక్క-, మధ్యె-నతుమ, ఆవి ర్ఫూతం-సాఇఖాత్కరించిన, ఆపరం- రెండవదియగు, పారివాతం ఇవ-కల్చ్పవృతము వలె, స్థీతం-ఉండిన, (తం-ఇఆ విష్ణువును, దదృశుఃచూచిరి.) సముదజల మధ్యమున దివ్భాకరణ భూవితములై న చతుర్చాహువులతో సాశ్షాత్కరించిన విష్ణువు, సము దమునందే వివిధ పుష్ప ఫలపల్లవములు గల శాఖలతో నావిర్భవించిన రెండవ పారిజాతవృష్షమా! యశ ఉ_త్పేక్షింపబడుట మిక్కిలి సమంజసము. గా న్నది. అలంకారము: ఉఊర్పేష. శో దై త్య స్త్రీ గండ లేభానాం మద రాగ విలోపిఖిః ళం మా

పహేతిఖి 'శ్చేతనావద్శి రుదీరిత జయ స్వనమ్‌. 2

వ్యాఖ ; వై త్యన్త్రీగండలేభానాం-దై త్యస్త్రి-రాత్షసన్త్రీఐ, గండలేఖానాం- చెక్కిళ్ళ ప్రైనుండు మకరికాది ప్యృతరచనలయొక్క, మద రాగ విలోపిఖిః-మదము వల్లు కలుగు న్నెరదనమును లోసింపజేయునవియు, చేతనావద్శిం-చై తన్యము గలవియు నగు, హేలిఫః -చ్యకాద్యాయుధములచేత, ఉదీరిత జయస్యనం-ఉద్హోషింప బడిన జయజయ ధ్యానములుగం, (తం-ఆవిష్ణువును, దదృశుః-చూచిరి.) దైత్య స్తీం గండస్థలముఅమీది మదరాగమును లోపింపజేయట యనగా వారి భర్తలను చంపి, వారిని విధవలనుగా జేయుట, అట్లు చేయగలిగి, చై తన్యవంతము లగుటదేత, దేవతలు వచ్చిన సమయముక, రా౭బోవు విజయమును ఊహించి, చ్మకాద్యాయర ములు జయజయ ధ్యానములు చేయుచుండగా సంతోషము నందుచున్న విష్తువుకు, రేవతలు దర్శించుకొనిరని భావము... విష్ణుమూర్తి పంచాయుభములు : పాంచ జన్మము (శంఖము), సుదర్శనము (చకము), కౌమోదకి (గద), నందకము (ఖడ్గము), కార్ణము (ధనువు) అనునవి. ఇవి సడేతనములు.

ళ్‌

శ్లో ముక్త శేష విరొభేన కులిళ [వణ లత్మశా

ఉపస్థితం (పాంజలినా వినీశేన గరుత్మతా. 18

దశమ సర్గము ౯7

వ్యాఖ్య :; ముక్త శేష విరోధెన-విడిచిపెట్టబడిన ఆదిశేషనితోడి విరోధము గలవాడును, కులిశ [వణ లక్ముణా-వ్యజాయుధముచేత కలిగిన గాయముల మచ్చలు గలవాడును, _పాంజలినా-దోయలించినవా(డును, వినీతేన-వినయముతో ( గూడినవాడును నగు, గరుత్యతా-గరుత్మంతునిచేత, ఉపస్థితం- సేవింపబడుచున్న (తం-అవిష్షువును దదృశః-చూచిరి). గరుత్మంతు/తు, సహజముగా నర్పవైరియె యున్నను విష్ణు కల్పమైయున్న శేషనితో మ్మాతము వైరమును విడిచి భగివత్సన్ని ధిలో వాహనమై యుండె నను భావమును “ముక్త శేషవిరోధేనొ అను సమాన పదము తెలుపును. అమృతమును దెచ్చునప్పుడిం_దునితో జరిగిన యుద్ధమునందలి వ[జాయుధపు దెబ్బలచే నేర )డిన (వణముల మచ్చలీనాటికిని గనపడుచుండుటను “కృులిశ_వణలక్మణా” ఆనునది తెలుపును. “వినీతేన” అనుపద మొక పూర్వ గాథను తెలియంజేయున్సు ఇందసారథియగు మాతలికి గరుడకేశ” ఆను ప్యతిక గలదు, ఆమె భర్త ఒక సర్పరాజు. గరుత్మంతుడా సర్పమును దినకుండునట్లు మాతలి శ్రీమహావిష్ణువును వరమువేడి అభయమును సంపాదించెను? తన శతువు నకు వరము నిచ్చుటవలన కోపించి, విస్ణువుతో నేను నిన్ను మోయుచున్నాను గనక నీకంటే నేనే బంవంతుడను. నీవెట్లా సర్పమును రక్షింపగలవో చూచెదనని గర్వోక్తులు పలికెను. ఆ మాటలువిన్న విష్ణువు నవ్వుచు తన యెడమచేతి చూపుడు (వేలితో గరుడుని వీపుపై నాొక్కెను గరుడు డాభారమును మోయలేక అణగి విలవిం లాకుచు గర్వభంగమును పొంది, శరణువేడి, నాటినుండి వినీతుండయ్యెను. అట్టివా(డగు గరుడుని చేత ఉపాసింపబడుచున్న విష్ణువును దేవతలు చూచి రని భావము. *వినీత' శబ్దమునకు వంచబడిన ఆనియు నర్థము. ఖో యోగ న్నిచాంత విశదై; పావ్వనె రవలోకనై ః

భృగ్వాదీ ననుగృ్భవ్హాంతం సౌఖశాయనికా నృషీన్‌. 14

వ్యాఖ్య :; యోగ న్నిదాంత విళదై ॥---యోగ న్మిదాంత-చి త్తము యొక్క ఏక్యాగతారూపమైన యోగమునెడు న్మిదయొక్క అవసానమునందు, విశదైః- (పసన్నములై నవియు, పావన్సై 8-ఎదటివారిని పవిితము చేయనవియు నగు, అవలోకనై ః-చూపులచేత, సౌఖశాయంికాన్‌ -సుఖముగా న్మిదించితిరా? యని అడుగుచున్న, భృగ్యాదీన్‌-భృగువు మొదలగు, బుషీన్‌-ముమలను, అను గృహ్హంతం- అను గహీంచుచున్న, (తం-ఆ విష్ణువును, దదృకః-చూచిరి), యోగ న్నిచా పరిసమా పి యందు పసన్నముల్తై న చూపులతో భృగ్వారులై న దేనర్షులను అన్నుగహించు విమ్ణువును దేవతలు చూచిరని భావము. “సుఖ శయనం పృచృంతీతి

8 రఘువంళను సౌఖళాయనకాః”. దీని ఏకవచనము “సౌఖ శామునికః” అగును. అనగా నుఖ ముగా శయ౦ించితివా? అనియశుగువాడు. అట్టే “సొస్తాతికః" అనియు సగును, చక్కగా స్నానము చేసితివా? యని ఆడుగువాటు అని దీనియర్ధము. ఈ రెండు శబ్దములును “పృచృతా సుస్నాతా దిళ్యః” ఆను వా ర్రికము వలన సిద్ధించుచున్నవి. శ్లో. వణిపత్య సురా _న్షన్మై శమయి,త్రే సురద్విషామ్‌

అశ్రైవం తుష్టువు స్తుత్య మవాజునస గోచ3మ్‌. 15

వాఖ్య : ఆథ -దర్శనానంతరము, సురాః-దేవంలు, సురద్వివాం-రాషసు లకు, శమయి తే-విశాశకుడగు, త స్మై-ఆవిష్ణువునకు, | పణిపత్య-నమస్కరించి, న్తుత్యం-స్తోతమున కర్ష్యండును, అవాబ్మనస గోచరం-వాక్కులకుప మనస్సు నకు: గోచరు(డూని, (ఈం-ఆవిక్షువును) ఏవం-ఈ కింది ఏధముగా, తుష్టువుః-స్తోతము చేసిరి. దర్శనానంతరము జేవత ల౭దరును సాష్టాంగ నమ స్కారములుదేసి అనంత కళ్యాణ గుణములు గల విష్ణుషును స్తుతించుట కారంభించి రని భావము. ఇందలి “సురద్విషాం శమయ్యితే” అనువిశే ణము సాభి పాయము. దేవతలు వచ్చినది రావణాది సురద్వేమలను చంపుకుని కోరుటకే కదా? “అవాజ్మనస గోచరం” అను విశేషణమ) లోని రహస్య మేమనగా, కా?దాసు, తన వాక్కులతో సాకారుండ్రై 5 విష్ణువును ఇంతవరకు వర్డీంచినాడు. ఇప్పుడు వాష్కలకు:న మన స్సునకుకు అందని విష్ణు త త్త్యమును దేవతలచేత పలికంచుటకు బూనుకొన్నాడు, ఇది ఆయ [(పోడతనము, శ్లో. నమో విశ్వసృజే పూర్వం విశ్వం తదను లి భళే

అథ విశ్వస్య సంహ త్తే) తుభ్యం (తేఠా స్థితాత్ధనే. 16.

వ్యాఖ్య : పూర్వం- మొదట, విశ్యసృజే- య్‌ పపంచముకు సృజించువాడవును, తదను-దాని తరువాత, విశ్వం-విశ్వమును, బి భరే-భరించువాండవును, అథ- ఆసిమ్మట, విశ్వస్య-విశ్వమునకు, సంహ ర్తే-సంవోరకుడవును, (ఏవం-ఇట్టు) (త్రేభా-మూడు విధములుగా, స్థితాత్మనే-ఉన్న స్వరూపముగల, తుళ్యం-నీ కొరకు (నీకు) నమః-నమస్కారము. సృష్టి స్థితి లయ కారకులయిన [బహ్మ విష్ణు శివా త్మకుండవగు నీకు నమస్కార మని భావము, క

దశమ నరము ల శ్లో, రసాంతరా జణ్వేకరనం యఖా దివ్యం పయోఒళ్ను తే

'చేశజాశ గుణేప్వేవ మవస్ధ్థ' _స్వ మవి[కియః.

వ్యాఖ్య ;- వకరసం-ఒకేమముర రసముగల, దివ్యంపయః- ఎ౨కాశమునుండి పుట్టినదగు జలము, దేశేదేశే-ఉప్పుమట్టిచోటు మొదలయిన పదేశములందు, రసహింతరాణి.లవణరసము మొదలగు ఇతర రసములమ, యథా-ఎవిధముగా, అవ్నతే-పొందునో, ఏవం-అట్లే అవ్నికియః-నిర్వికాపంచవై.:, త్వం-నీవు, గుణేషు-సత్వాది గుణముల౦దు, అవస్థాః- _బహ్మాది రూపభేదములను, అన్నషే-పొందుదువు. ఒకే మధురరసము గల జలము తాను పక్షుచోటు విశేషము వలన లవణత్వాదులను పొందునట్లు ఏ రూప ను తేని నీవు, సత్తరజ స్రమో గుణముల సంబంధమువల” విష్ణువుగాను, _బహ్మగాను, శంకరుండుగాను మారి ఆయా కార్యములు చేయుచున్నావని భావము. కారణ అలమునకు “శీతస్పర్శవత్యఆపః” అను అక్షణము వలన చల్లదనము మాతమే కాని మాధుర్భముగూడ స్వతస్పిద్రము కాదు, కనుక “దివ్యం” అను ఎశేషణము వేసి మాశుర్యగుణ యుక్తత్వమును జల:ునకు -త్షణముంగా వెప్పుట, నిర్వి కారుండమి? భగవంతుడు సదా మధుకానుభూతినిచ్చు “రసోవై సః” ఆను శతి గోచరుఃడని తెలుపుటకే యని [గహింపవలెను, శ్లో, అమేయో మితలోక _స్త్వ మనర్ధి (పార్గనావహః

అజితో జిష్ణు రత్యంత మవ్యకో వ్యక్త కారణమ్‌. 10

న్‌

వ్యాఖ్య : త్వం-నీవు, ఆమేయః-కౌలుచుటకు వీలులేని వా(డవు, ఇంత వా(€డవని యితరులచే జెప్పబడుటకు సాభ్యము కానివాడవు, మితలోకః-లోక మింతది యని నీవు చెప్పగంవాడవు, అనర్థి (న-- అరధ్థీ]-కోరికలేనివాడవు, పార్థ నావహః-ఇతరుల కోరకలను దీర్పంగలవా(డవు, అజిత: -ఇతరుసిచేత జయింపబడని వాడవు, జీష్ణుః-ఎవని నైనను జయించు స్వభావము గంవా(డవు, అత్యంతం, ఆవ్య క్తః-ఇం్యదియములకు గోచరింపని మిక్కిలి సూక్మరూపుడవు, వ్య క్తకారణం- కనపడుచున్న యీ స్టూల్వ్పపంచమునకు కారణభూతు(డవు, సవ, ఆచింత్యావు క్త స్వరూపుండవై న మవోనుభావుడ వని యర్థ:బి. శ్లో. _వ్ళాదయస్థ మనాసన్న మకామం త్వాం తపస్వినమ్‌

దయాలు మనఘసన్ప్యృష్టం పుంాణ మజరం విదుః 10

[0 రఘువంశము

వ్యాఖ్య ఏ హేదేవ!-ఓ మహనీయుడా! త్వాం-నిన్ను, హృదయస్థం- హృత్క మలము '“ందున్నవాడవై నను, ఆనాసన్న ౦- అగమ్యరూపుడ వగుటచేత దూరస్థుండవు గాను, ఆకామం-పరిపూర్ణకాముండ వగుటచేత కోరికలు లేనివాడవై యున్నను, తపస్వినం-ఒకానొక ఫలా పేక్షదేత ఊఉ తమకపస్సు చేయువాడవుగను, దయాలుం-దయగలవాడవయ్యును, అనఘస్పృష్టం- దుఃఖముచే స్పృశింపబడని వాడవుగను, పురాణం-చిరంతనుడవై నము, అజరం-ముదుసలితనము లేనివానిని గిను, ఏదుః-త త్వష్ఞైలెపవా రెకుగుదురు. హృదయము నందుండియు దూరస్థు(డుగా నుండుట ఇత్యాదులు పరస్పర విరుద్ధములు కోని _బహ్మత _త్వము నెజీ(గినవాలీకీ ఆవైరుధ్యఘు తొలగును కనుక మల్టినాథుండు తలచినట్టు ఇవి విరోధాభాస అలం కారమే. ఇచ్చటి “అనఘ” శబ్దములోని “అమ” శబ్దమునకు “అఘందురిత దుఃఖయోః” అను విశ్వనిఘంటువు వలన దుఃఖము అని యర్థము. దయాళువు దుఃఖముగలవా(డగునం మహాభారతము చెప్పుకున్నది. ళ్లు సర్వజ్ఞ _న్త్వ మవిజ్ఞాతః నర్వయోని _స్త్వ మాత్మభూః

సర్వ వభు రనీళ _స్వ చేక _శ్వ్వం నర్వరూవభాక్‌ లి0

వ్యాఖ) : హేదేవ-ఓ భగవానుడా! త్వం-నీవు, సర్వజ్ఞః-ఆనంత విశ్యము నందలి _పత్యణువును ఎజీి(గినవాడవు, అవి వాత -కాని యేయజ్ఞానిచేతను ఎరు(గ ఐడిగవాడవు రావు, త్వం-నీవు, సర్వ్యయోనిః-సకలవిశ్యమును పుట్టుటకు కారణ మైనవాడవు, అఆత్మభూః-కాని నీవు నీయంతట నీవే పుట్టినవాడవు, త్వం-నీవు, సర్వప్రభుః-అందరికిని అధిపతిఎ, అనీశఃంకాని, నీకేవ్యతును (పళువులేడు, త్చం-నీవు, ఏక 8 -ఒక,.డవే, సర్వరూపభాక్‌ -కాని, సర్వచేతనాచేతన నస్వరూపు( భువై, ఏకమై, యున్న:సు మాయ్యాపభావమువలన సోపారికమై సర్వ (పపంచ మున్ను తానే అయివున్నదని భావముం శ్లో నప్త సామోపగీతం త్వాం సప్తార్ధవ జ లేళయమ్‌

సప్తార్చి ర్యుఖ మాచఖ్యుః స్తలోవైక సంశయమ్‌ 91

వ్యాఖ్య : త్వాం-నిన్ను, సప్రసామోపగీతం.-స ప్రసామ-ఏడు విధములైన సామలడేశ, ఉపగీతం-గానముచేయబడుచున్న వానిని గాను, సప్తార్రవజలేశయలట సష్టార్తవ-ఏడుసముదముఎయొక్క, జలీశయం-నీటిపైన శయనించ్స్‌ వానినిగొను,

దళశమ నర్ష ము [11 సప్తార్చిర్ముఖం-ఏతు విధములగు జ్వాలలుగల అగ్నియే పషొఖముగా గలవానిని గాను, సప్త లోక్తెక సంశయం--స పళోక-ఏడులోకములకును, ఏకసం శయం-ఒకే ఆశయమైన వానినిగాను, ఆచఖ్యుః-త త్త్వవిదులు చెప్పిరి. సప్తసామము అనగా ఏడు సామవేద భాగములు. అవి, గాయ్యత, రథంతర, వామదేవ్య, బృహత్సామ, వైరూప వైరాజ, శక్వరీ సామలు. ఇవికాక పెక్కుసామలు గలవు. సస్తసాగ రఠరములు ; లవణ, ఇవు, సురా, సర్పిన్‌, దవ, శ్నీర, జలసాగరములు. సప్తార్చి యనగా ఏక్ను జ్వాలలు (జివ్వూలు) గల అగ్ని. ఆ జిహ్సలు, కరాళ, ధూమిస, శ్వేత, లోహిత, నీలలోహిత, సువర్ణ, పద్మరాగ అనునవి. సప్రలోకములు భూలోకము, భువర్ణోకము, సువర్లోకము,మహరోకము, జనలోకము, తపోలోకము, సతృలోకము. సామగానలోలుడవై , సప్తార్ణవ జలమున శయనించువాడవై, సప్త జిహ్వ యగు అగ్నిద్వారా యజ్ఞహవిస్పును స్వీకరించుచు, సప్తలోక్కాశయుండ వై యున్న నిన్ము ధ్యానించుచున్నా మని భావము. శ్‌ చతుర్వర్షపలం క్షనం కాలావస్థా శృతుర్యుగాః చతుర్వర్ణమయో లోక _స్వత్తః నశ్వం చతురుుభాత్‌ . బలి వ్యాఖ్య ; చతుర్వర్గఫలం-నాలుగు పుముషార్థములు ఫలము గాగం, జ్జానం- జ్ఞానమున్ను, చతుక్యుగాః-నాలుగు యు “ములుగల, కాలావస్థాః-కాలపరిణామము లును, చతుర్వర్ణ్హమయః- నాలుగు వర్ణసులుగానున్న, లోకః-జనము, సర్వం-ఈ (పపంచమంతయు, చతుర్ముఖాత్‌ -నాలయగు ముఖములు గలవా(డవైన, త్వత్తః- నీ వలననే (| బహ్మవల్లనే) పుట్టినవి, రజోగుణ (_ప్రధానుండవై _బహ్మగా అవత రించిన నీవల్టనే యీ సృష్టి అంతయు జరిగినది అని భావము. చతుర్వర్గముఅనగా, ధర్మ, అర్ధ, కామ, మోవషముంనంబడు పురుషార్థములు, చళుర్యుగములు : కృత, (లేశాః ద్వాపర, కలియుగములు, చతుర్వర్ణములు ; (బాహ్మణ, కృతియ, వైళ్య, కద వర్ణములు, ల్లో, అభ్యాన నిగృహీతేన మనసా హృదయా(శ్రయమ్‌ జోస్ళతిర్మ్యయం విచిన్వంతి యోగిన స్వాం విముక్తయే ౨28 వ్యాఖ) : అభ్యాస నిశృహీతేన---అఆభ్యాస-యమ నియమాది యోగాంగ నుల అభ్యాసముచేత, సేళ్ఫహితేన-నిలకడగా నుంచబడిన, మనసా-మనస్సుతో, యోగినః-యోగొవ్యాస సిద్ధుల్తిన మునులు, హృదయ్యాశయం-హృదయము

12 రఘువంశము “ంరున్న, జ్యోతిర్మయం-జ్యోతిస్పరాపుడవై న, త్వాం-నిన్ను, విము క్తయే- మావముకొరకై , విచిన్వ:తి-అన్వేషంచును. హృదయి కమలమునందు జోతిగా (ప్రకాశించు నిన్ను యోగులు మోక్షస్టికె. వెదకుదు రని భావము. వ్యార్గతమై, అ పరబహ్మ రూపమై యున్న వెలుగు యోగాభ్యాస ముదేతనే దర్శింప వీలగునన్నది నారొంశసు. శ్లో... అజన్య గృమ్లాతో జగ్ము నిరివాన్య హతద్విపః స్వపతో జాగరూకన్య యాథార్థ్యఎ వేద క _స్తవం లకీ వ్యాఖ్య: ఆజస్య-జన్మించని వా/డవై నను, జన్మ - మశ్స్యాద్యవతార రూప మైన జన్మప, గృహ్హుతః-స్వీకరించు చున్నట్టియును, నిరీహస్య-చేష్టా రహితుండ వైనను, వాతద్విషః-చంపబకి ౫ శ_తువులు గలవాడవుసు, జాగరూకన-సర్వ సాక్షివై నిత్నప్రబున్తుడ వైనము, స్వపతః-యోగన్నిదను. అనుభవించు. నట్టినాడ వగు, తవ-ని యొక్క, యాఖార్థ్యం- -జస్వరూపమును, కః, వేద-ఎవడెరుగును? ఆయా సమయపంఎలందు లోకకళ్ళాణార్థ. విరుద్ధ వత్తనములు (పదర్శింషగల నీ సత్క న్యకూపమి నెరు/గగలవాతు లేడని భావము. శ్లో. శజ్టాదీల విషయాళా భోక్తుం చరితుం దుశ్చరం తవ! పర్శాప్తోఒసి పజాః పాతుం జొదాసీన్యేన వర్తితుమ్‌. 25 వ్యాఖ్య ౩ శద్దాదీల, విషయాళ-శబ్ద స్పర్శ రూప రన గంధాత్మకము లైన ముది యార్థములను, భోక్తుం- ౩౨యా యవతారము లందనుభవించుటకును, దుళ్ళరం-ఇతరులు చేయుటకు సాధ్యపడన్మి తపః-తపస్సును, చరితుం-కొన్ని యవతారములుదు చేయుటకును, [పజాః, పాతుం-దై త్యమర్దనముచేత పజలను రత్మించుటకును, బౌదాసీన్యేన-తటస్థ భావముతో, వ ర్తితుం-ఉండుటకును, పర్యా పః-సమర్థుండవు, అసి-ఆగుచున్నావు.. పరస్పర విుద్ధములైన లోగ తపస్సులను, పాలనౌదాసీన్యములను, ఆచరింపగల సమర్థుండు నీవు తప్ప మరి యొకడు లేడని భావము. ల్లో బహుఖా పాస్ట్రగ్యమై ర్భిన్నా; పంథానః సిద్ధి సేతవః త్వయ్యేవ నిపతం తోమా జావ్నావీయా ఇవార్డ వే. లిం

దశమ సర్గము 19

వ్యాఖ్య : ఆగమైైః-తమూ సా.ఖ' యోనాది దర్శనములకేత. బహుధా- అనేక ఎధములుగా, ఖిన్నాః,అపి-వేరువేరుగా ".న్నను, సిద్ధి హేతవః- పురుషార్థము వలించుటకు సాధనములై న, పంథావః-దర్శన మాముఎ, జాహ్నవీయాః-గంగా సంబంధములై న, ఓఘాః-_ పవాహములు (ఖిన్నగమనములతో పుణువల పాపికి కారణములై న గంగానది పాయలు) ఆర్డవే, ఇవ-సము దమువందు వలె, తస, ఏవ-నీయ:దే, నిపతంతి-చేరుమున్ను న అన్ని విళ-ఎల్లైన ఆస్తికి దర్శనఒలు శ... త్వ య్యాావేశిత చిళ్వానాం త్వత్సమర్చిళ కశ్హణ "మ్‌

గతి _న్వం వీశరాగాణాం అభూయ న్సన్నివృత్త న ౧

వ్యాఖ్య : త్వమి-నీ యం, ఆవశతచిత్తానాం-న బుపబడిన " మనన్ను గల వారున్ము త్వ్యక్సమర్సిత కర్మణాం-త్వత్‌-నీ క్రాంకే, సమర్చిళ- *ర్చింపబవిన, కర్మణాం-కర్మవలము గలవారు నగు, వితరాగాణాం-సంసారఎర క్త్‌లరు, అభూ నఃసన్నివృ త్తయే-శిరిగి సంసారమునకు రాకుండుటకు_ (మోత్షము కొజకు) త్వం-నీవే, గతిః-సాధనశము. “తమేవ విడిత్వా మతిమృత్యుమేతి” నాన్యః పంథా విద్యగే యనామ” ఇత్యాది ' శుతివాక్యముల వలనను, “మన్మనా భవ మద్శికో మర్గాకీ మాం నమస్సుర్తు మామేవై ష్యసి కౌంలేయి! _పతివానే పియోఒసిమేా అను గీతా వాకము వలనను విష్ణువు నందల్పింపబనిన చిత్త:ు, కర్మఫలము గల ఎరిక్తులకు పునర్షన్మలేని మోక్షపదవి నిచ్చు మహనీయువవు నీవేయిుని దేవతలు స్తుతించిరి. శ్లో. (వత్యవో ఒవ్ఫుపరిచ్చేద్యో మహాాది రగహిమా ఎవ

ఆ వ్రవా గనుమానాళ్యాం సాధ్యం క్వాం [వతికాకథా వ్‌

వా'ఖ్య : (పత్యక్షః, అపి-_ పత్యశ్షపమాణన:. చేత "లిసికొషటకు వీలై వదయును, మవ్యాచిః-భూమి, ఆకాశము మొదలయిన, తవ, మహిమా-నీ యొక్క గొప్పదనరు, ఆపరిచ్చేద॥-ఆపలిచి ఎన్ని మైనది (ఇంతడి అని నిరూపించు టడు వీలుపడనిద్రై యున్నది). ఆ ప్తవాగనుమానాలా-0---ఆ ప్రవాక్‌-వేదరూప మైన శబ్ద పమాణముచేతను, ఆశుమానాభాళం-అటమూన (పిమావముచేతన్కు సాధ్యం- తెలిసికోదగిన (ఉన్నాడని చెప్పరగి:) త్వాం, (పతి-నిన్ను గురించి, కా, కఖా-ఏమి చెప్పవలసి యున్నది! త్వకృతురాదులగు నిర్యడియములకు (పత్యవ

14 రఘువంశము ముగా 'ఏన్న భూ జల వాళ్య్వూది రూపమున ఎన్న నీ మహిమ, నీ వి సృతి, ఇంత ఉన్నది అని కొలుచుటకు ౪దా చెప్పుటకు రీల్పగానిడిగా గున్నప్పతు, “యతోవా ఇమాని భూతాని జాయందే” (ఏ పరమాత్మవలన ఈ భూతములన్నియు పుట్టుచున్నవో) ఆనువేదరూప, ఆ పూక్యమైన, శబ్ద (పమాణ చేతను, “క్షీతా డికం సకరృకం కార్యర్వాత్‌ ఘఓవత్‌” ప్యృథివ్యాదులు సక ర్భృశములు, ఘటమువలె కారంములుగనుక (ఒకనిశీ నిర్మింపబడి?వి) అస అనుమాన _పమా ఇము చేతను, తెలిసికోదగిన వాడవిగు. నివు ఆపరిచ్చిచ్నుండవు, ఇంతవాండవని చెప్పుటకు వీలుపడనివాడ వనటలో నాళ్చర? మేమున్నది? ఆవి భావము. వస్తు జ్ఞానము కలుగుటకు ఆంగీకరింపంబరిన _పమాణ':ల, అరుః “్నపత్యకము, అను మానము, ఉపమానము, శబ్దిము, ఆర్థాప త్తి అగపలబ్టి” అనునవి ఇచ్చట ఆర్థాపత్తి 'పమాణముచేత నేర్చడిన ఆర్థాప త్రి ఆఅలంయారిము ఒర ఎషయముదు చెప్పినప్పుడు దానికి సంబంధించిన రెండవ విషయము, దానియంతట ఆదే తెలియ టకు, అర్థాపత్తి అని పేరు. దీనికి “దండా. పూపికా న్యాయ” మనియు పేరు అనగా గారెలు (గుచ్చిన కరప ఎలుక లెత్తుక పో మనవి అగ చెప్పి నప్పుడు, ఎలుకలు గారెలు తిన్నఏ అసి చెప్ప నక,ర రేదుగదా; అఆథ్లే (నకృొతమున భగ వంతునిచే సృశింపంబడిన లేదా భగవంతు. యందు ఆరోపింపబకడిన మహాదులు అపరిళ్ళిన్నములైై యున్నప్పుడు, తత్కారణమైన పర్యబవ్మము అపరిచ్చిన్నాము అని చెప్పనర్కరలేదు ఆన తాత్పర్యము. ఇటిచోట కళలు *కా కథా, కమత” అను పదము లుపయోగించి అర్థాప త్రి అ :0౯రముకు సాదచింతురు.

అనేన వృత్తయ శ్శేషా నివేదిత ఫలా _న్త్వయి. 291

వ్యాఖ్య; స్మరణేశ-నిన్ను స్మరించుటచేతనే, కేవుం-సంపూర్ణముగా, పురుషం-మానవుని, పునాసి, యతః-పవ్నితుశగా జేయచున్నా వంటే, అనేం, ఏవ- ఈ న్మరణముచేతనే, త్వయి-నీ విషయమున శేషాః-మిగిలిన (తక్కిన), వృ తయః-దర్శన స్పర్శ నాదులె న వ్యాపారములు, నివేదిత ఫళాః-శలుపబడిన ఫఎములు గలవియై యున్నవి నీ స్మరణముదేతనే సంపూర్ణముగా మానవుండు పఏఎ తు! డగుచున్నప్పు చతండు*'యు దర్శనాదు. ఫంము ఇంతది అం నిళ్చ యి౨ప( జాలము. ఇప్పుడు మాకు కళిగిన దర్శ':ఫలము అనంతమై యుంగునని దేవత") పలికిరి, “కేవం;గ్ళత్న ఏకళ్చ” అన్‌ శాఖ్యత నిఘంటువు. కాగా ఇక్కడ శేవల శబ్దమునకు కృత్నము -సంపూర్ణము ఆ యర్థము చెప్పంబడినన్‌.

దశమ సర్గము ర్‌ శ్లో, ఉదధే రివ రత్నాని కేజాంసీవ వివస్వతః న్తుతిభ్యో వ్యతిరిచ్యంతే దూళాణి చరిళాని తే. £0 వ్యాఖ్య : ఉదధేః-నమ్ముదముయొక్క-, రర్నాని, ఇవ-రత్న ములు వలెను, వివస్వత:-సూర్యునియొక్కం, తేజాంపి, ఇవ-కిరణము' ౪ వలెశు, దూరాణి-దూరము లైన (అవాబ్మనస గోచరములై న), తే, చరికాని - నీపవ ర్తనములు, స్తుతిభ?:- స్రోళ్లతముకంటే, వంతిరిచ్యంతే-మిక్సిలి యెక్కువగా నున్నవి. నీ నడవడులను నిశ్శేషముగా స్తుతించుటకు ( పేర్కొనుటకు) సాధ్యము కాదని భావము. సము దము నందలి రత్నములను, సూర్యుని కిరణముల'ఏ లెక్కించుటకు వీలుగానట్టు నీఅనంత కళా?ణ గుణములు లెక్కకు మిక్కూట'సుగా నున్నవశంి వాత్పర్య చ. శ్లో, అనవా_ప్త నువాప్తవ్యంన తే కిచన విద్యతే లోశాను[గవా పవైకోహేతు న్తే జన్మకర్శణోః త వ్యాఖ) £ అనవా ప్తం- పొందబడనిదియు, ౨వా ప్తవ్యం-పొందవలనీ' నదియు, లే-సీష, కించన-ఏదియు, న, విద్తుతే-లేదు లోవ ష్యగహ:-| పజల యందలిదయ, ఏక ఏవ-ఒక్కటియే, తే-నీయొక్క-, జన్మకర్మణోః-జన్మ ౫ త్తుటకును, “యాకర్మ లను చేయుటకును, హేతుః-కారణ ౨. ఇంళవ”కు దేవతలు విష్ణువును స్తుతించి, ఇప్పడు తమకు కావలసియున్న ఆయన ఆవతార 'పసక్రిని దెచ్చి పలుకుచున్నారు. మవోనుభావా! సీవు పొందని కోరిక లేదు, పొందవలసినదియు లేదు, నీవు నిత్య పరిపూర్ణకాముడవు. మరి యవతారము. కెత్తి ఆయాపనుం నేల చేయుమన్నావనగా అది సరమకారుణికు(డవై న నీకు గల రోకాన్యుగహమే. లోకాన[గహవు తప్ప నీకు స్వార్ధము లేదు అని భావము. ల్లో. మహిమానం య దుతక్కీ ర్య తవ నంహైయతే వచః శమేణ త దళక్త్యా వాన గుణానా మియ త్త-మూ. వ్‌ వ్యాఖ్య ఏ తవ-నీయె.క్క , మహిమానం - ఆధిక్యమును, ఉత్కీ ర్య-ఉప వర్ణించి, వచః-మావాక్కు, నం్యహియతే, ఇతి,యశ్‌ - ఆపివేయబడుచున్నదనుట యేదికలదో, తత్‌ -అది (ఆట్లుచేయట), _శమేణ-ఇకమీవ పలుకుశ క్రి వాక్కునకు లేకపోవుట, ఆశక్తాా, వా-మాకు నీ సర్వగుణములము దోసికొనదగు శ క్రిలేక ఫోవుటగాని కారణము, గుణానాం-నీగుణములయొక్క ఇయ తయా-ఇన్నిఅన

16 రభఘువంళశమ. చెప్పదగిన పరిమాణము చేత మాళఠమున - కొదు. “యతో వాచో నివ ర్తంతే ఆ_పాష్య మనసా సహ” (మనస్సును, దారిని వివరించు వాక్కును, ఆద్వితీయ పక బహ్మను శేమటకుష్కు ఆనన. గురించి చెప్పుటకును, పయత్నించి, అది చేతగాక, వెచుకకు మరబుకున్నఎ) అను _కుక్తిపవార యి, అనంతకళ్ళాణ గుళీ పేతుండవైన నీగుణ మలము వర్ణించుటకు మావాక్కులుగాని మాసామర్థ్యముగాని బాలపు. కుక ఈ వూ తపు స్తుతచేత [ప(స్నడవై మాఎన్నపము నాలక్షింపు మని దేవతలు విష్ణువుప సుముఖ - జేసిశౌనుచు స్తోతమునా పిరని భావము. శ్లో. ఇతి _పసాదయామాసు స్తే నురా స్త మధోకజం (ళ్ళ

భూళార్గవ్యావా తి స్సాహిన సృతిః పరమేప్పిను, ౨8

వాఖ్య; ఇతీ- ఇట్లుపలికి, లేసురాః-ఆదేవతలు, తం, అధోక్షజ:-ఆవిమ్షువుప, “పసాదయామాసు:- పసన్నునిగా జేసిరి. హీ-ఎందువల?, పరమేస్థిన:- సర్వో సత్యవివయమును. చెప్పటయేకాని, స్తుతిః-లేనిది కల్పించి పొగడట, న-కాదో, గొప్పవారు, తమయందము తేనిగుణ యుల నారోపించిచేయ పొగ డలకు సంతోషింపకు కనుక దేవతలు తశయందున్న గుణములకే పలికినందున వెన్టుడేవుతు [పసర్ను, డయ్యెనని భావము అధోక్షజః-అకములనగా చక్షురావీం్యదియ'ఎలు, వాటినలక “జి పుట్టినది అక్షజం-ఇందియ గోచర ఎప పతంక్షాది స్థానము. “అధోభూతఎ ఆక్షజం యస్మి౯ సః ఆభోక్షజ” ఎవ్వనిని కనుగొపటకు ' పత౧మైచఎకమగు ఇం దియస్టానము చాలదో అతడు అభోక్షజుడు అనివు త్పత్తి (ఇం దియజ్ఞా మతంకుంటె కి-దంండుచని యము) పశమేష్థి _పకమే స్థానే తిష్టతీతి పరమేష్టీ అగ్యు త్తమ స్టాగమునం సంకువాడు. ఇది అలుక్సమాసము. ఉణాదిసూ సము చేత సిద్ధించిన ఇన్నంత శబ్దము, శో తై శ్రి కుళలసం[వళ్న వ్యంజిశ (వీత యే నురా

భయ మవళయోశ్వేలా దాచఖ్యుర్నైబుతోద ధేః$4

వ్యాఖ్య: సురా:-దేవతలు, కుళలనం పళ్న వృంజిత్మపీంయే - కళల సపశ్న న్‌ కుశంమేకరా! అ సపళ్ళించుటచే, వంజిత-సూచనచేయబడిన, పీతయే-.'పేమభావముగల, తస్మై- ఆవిష్ణవునకు, అవ ళయోద్వేలాత్‌- (అప

దళమ నర్గము 17 కయ -(- ఉద్వేలాత్‌) వళయ కాఎము కాకపోయిగప్పటికి?. పొంగులు వారుకున్న నై బుతోదధేః-నై బుత-రాక్షనసు(ఎగబడు, ఉదధే-సము, దమువల'(గలుగుబున్న) భయం-భయమనుకు గురించి, ఆచఖ్యుః -చెప్పర్‌ ఇచ్చట “సం, పళ్న” అను పదము న దలి 'సం ఆకు ఉపసర్గచేత (్రీమువోవిష్ణువు దయతో కళశంమా! ఆని యడుగుట చేత వ్యక్తమైన వీతిని ఆధారముగాంశేసికొని తమ పార్థప సవల మగునను ధ్లె ర్యమ.తో మనవిచేసుకొనిరన భావము నమ్నుడము పళయకాఐమున ఉప్తొం గును. రావణుండను సము దము పళయములేశయే. ఉప్పొంగుచుండుట వలన తమకు కలిగిన భమయాతిరేశమును దేవతలు చెప్పుటారలభించిరి. రావణుడు చేయ చున్నదుషా,రఎముఎన్న చెప్పిరి. నైబుతుం ఉకధిగా రూపణము చేయుటచే నిది రూపూలం రము, న్‌్‌ అథ, వేలా నమానన్న శైల రం[ధానునాదినా గ్యశలేణోవాచ భగవాన్‌ పరిభూతార్షవవ్వనిః తట్‌ వ్యాఖ్య : ఆఅథ-దెవతలు తమవష్టములను విన్న వించిన పిమ్మట, వేలాస మాసన్న శ్రైలరం ధానునాదినా-వేలా- విస్ట్రవు శయనించియన్న నమ్ముదిముయొక్క తీకమునంకు, సహాసన్న -నెలకానియున్న, ౩ ఎ-పర్వతములయొక,రం్యభ-గుహ లయందు, అమునాద్‌నా-, పతిధ్వరించుచున్న , స్వరేణ -కంఠ స్వరముతో, పరిభూతార్జ వధ్వ': -తికస్కరింపబడిన సమ్ముచమోష గల, భగవాన్‌ -శ్రీమహావిష్ణువు, ఉవాచ పలికెు. తానుపరుండి? సము దతీరము నం న్న పర్వత గుహలలో గంభీరముగా ్యపతివ్వంంచు కంకస్నరము, సమ్ముదమఘోషకంటే హెచ్చు స్థాయితో. నుండునట్లు భగవ:తుడు దేవతలతో భాషించెననిభావము. దేవశలు, రాక్షసుని నము దముతో పోల్చిచెప్పిరి గనుక, ! పనుశ సమ్ముగ ఘోషను అణచివినిపించుచున్న విష్ణువుకంఠ స్యశము, రానణాహంకార పళూ.కా. ముల నణచు నవషధై ర్యము దేవతలకు కలిగించిన దై వ్యంగ్యాభ్థ ము ఇచ్చటి భగవర్భబ్దసు సాళ్మిపాయను. అనగా,“ ఉత్ర్రత్సించ వి వాశంచ భూతారామా"త్రిం గతిమ్‌ వేతి విద్ధామ వివ్యాంచ స వాచ్యో భగవాన్‌ ఇకి "సర్వ వాణు౨ ఉత్పత్తి వచెనాక కాాణముల ఎ౨,ఆవి -పెచ్చటి పండి వచ్చి యెచ్చటికి వెష్టమన్నవి ౨మువిషయమును వివ అనగా శేది? ఆవిద్యఅన గానేమి?అరువాటిని యెరి, గినవాశుు “ోభగవార5 " ఆకంబకు సు జుట్టి భ గవచ్చ్భబ్దము మపమోగింది విష్ణువును చెప్పుట యెొతయో సందర్భమువకనుకూలముగా నున్నది ఇట్లు సాభల్నిపాయ విశేవ్య స.

18 రఘువంశము మున్నరచన “పరికరాంకురము” అనుఅలంకారముగా చెప్ప(ఐడును, “పరిభూతార్డ వర్వనిః” అనగా ్రీవిష్ణువుకంఠ స్వరము సమ్ముదథ్వనికంటే హెచ్చుగానుండి విన వచ్చుచుండె ననిభావము, శో పురాణన్య కవే _న్తన్య వర్ష స్థాన నమీరితా బభూవ కృతనంస్కారా చరిళాన్టైవ భారతీ. ఏ6 వ్యాఖ్యః- పురాణస్య-మిక్కిలి పురాతనుండైన, కవేః-కవియగు (సర్వ జ్ఞుండగు) తస్య-ఆవిక్షువుయొక్క, వర్ణస్థానసమీరితా-వర్ణ-ఆకారాది. కకారాంతము లైన అక్షరముల యొక్క, స్థాన-ఉత్చ త్రిస్థానములగు కంఠతాల్వాది స్థానముల యందు, సమీరితా-చక్కగా ఉచ్చరింపంబడినదియు, క, ఎతసంస్కారా-కృత-చేకూ రృబడిన, సంస్కారా-సౌధుత్వ స్పష్టోచ్చారణాది [పయత్నములు గలదియునగు భొరరీ-వాజీ, చరితార్థా-కృతార్జురాలు, బళూవ, వీవ-తప్పక అయియుండినది సుమా; ధ్వని, వర్ణ పద, వాక్యములయందు చక్కని సంస్కారమును పొంది, విష్ణుమూ ర్రియొక్క ధీర గంభీర కంఠమునందు సరస్వతి ధచ్యువాలై నదనిభావము, ఇందలి “ఏవ”కారము, విష్ణుకచనముల యర్థము తెలియకపోవుట, విపరీతముగా నర్థమగుట యనుదోషములులేక సుబోధముగా నుండె*ని కెలుపుచున్నది. “కవి” శబ్దమునకున్న మహ త్త్వమును స్పష్టపరచుట కాళిదాసు హృదయము, నో బభౌ సదళనజో్య్థత్స్నా సా విభోః వదనోద్గతా నిర్యాత శేషా చరణాత్‌ గం గేవోర్ట్వ్యవవర్సినీ, 8? వ్యాఖ్య : _విభోః-విష్షుమూ ర్రియొక్క, వద రోద్గతా-ముఖమునుండి బయటికివచ్చిన (నోటినుండి వెబవడిన), సదశనజ్యోత్స్న్నా-వెన్నెలవంటి దంత కాంతితో కూడిన, సా-ఆభారతి, చరణాత్‌ -పా కమునుండి, నిర్యాత శేషా-బయటికి వెళ్ళుచు మిగిలినదిమై, ఊర్హ్య' పవ ర్తినీ-విష్ణుళరీరోర్ట్రుభాగమునుండి (పవహించు చున్న, గంగేవ (గంగా + ఇవ)-గంగానదివలె, బభౌ-[పకాళించెను,. విష్ణుముఖము నుండి, ఆయన దంతవాంతులతోఎహ, బయటికి వచ్చిన భారతి ఒకపుడు పాదము నందు పుట్టి _పవహింపగామిగిలిన గంగ ఆయననోటినుండి ఊర్థ్యదిశగా వెడలు చున్నట్టు కనపడెను. విస్ణువు దంతకాంతులను జ్యోత్స్నగా చెప్పట శరదిందు వికాసయగు శారదధానళ్యము ఇనుమడించినదని తెలుపుటకే, అట్టి తెల్టిని సరస్వతి

దళమ సర్గము 19 (వాక్కు) ఆఇయననోటినుండి వెడలును, ఊర్థ్వగామి "యైన గంగయా! ఆనుకొను నట్టు (పకాశించె ననిభావము. గంగ, విష్ణుపాదమున పుళ్లీ ముల్లి'కములయందు తిపథగ అకుపేకున _పవహిందునరుట పురాణ _పసిద్ధము. అదిపూర్వవృ త్రము, అట్లు పాదమునుండి వెడలగా మిగియున్న గంగాజలము ఈనాడు విష్ణువునోటి నుండి ఊర్థ్వముగా వెడలచున్నదా యేమి! అనుభావమును ఆయశకశోటినుండి వెడ లిన భారతి కలిగించుచున్నట్టు ఊహించుటచేత ఇది ఉ_త్పేషాలంకారము- ఉఊ్యత్పేన యందు చేప్పిన యుపమానవస్తువు శేవలఘావారూపమే. కనుక విష్ణువునోటినుండి కూడ గంగపుట్టినదని మనమ్ముభమింపరాదు. వ్యాక్సృవాహమును వర్ణించుటకై కవి భారతికి ఈయుపమానమును. దంతకాంతు. సాహచర్యమును కల్పించెను. శు జానే వో రథసా [కాంతా వనుభానప రా కమౌ

అంగ్‌ నాం తమసేవోభా గుణా (వథమమధ్యమౌ. లై

వాఖ్య :- హేదేశాః-ఓదేవతలారా! వః-మీయొక్క_, ఆనుళావ పరా _కవౌ-మహిమయు,. పుకుషకారమును, రక్షసా-రాక్షసుండగు రావణునిచేత, ంగిరాం-దేహధారులగు మానవులయొక్క, _పథమమభథ్యమౌ-మొదటిదియు నడి మిదియ నగు, ఉభౌగుణొ-స త్త్వము రజస్సు నవబకు రెండుగుణములును, తమ సీక (తను సా+ ఇవ) తమోగుణముచేతవలె, ఆ కాంతొ-జ్మకమింప(బడియున్న వ9, జానే- ఎరుగుదును. ఇది విష్ణువు దేవతలతో నన్నమాట. ఓదేవతలారా! ఒక్కడేయైన రావణునిచేతి దిక్పాలకాదులగు మీయందరియొక్క యు. ' పభావసు, పుషష్మపయత్నమును సన్నగిల్లి పోవుట, అజ్ఞాన అంధకారాది రూపమైన తమో గుఖనుచేత , పథమ మధ్యమ గుజములగు స త్త్యరజస్సుల (పళావము తగ్గినట్లు న్నది. ఇది నేనెరుగుదును సత్త రజ స్త్రమో గుణములను వరుసలో సత్రము (పథమము, రజప్సు మధ్యమము అగును. చివరివియగు తమస్సు మొదటి రెంటిని పరాభవించుట ఆధముశు ఉతమ మధ్యమాధికారులను తిరస్కరించినట్లున్నది. ఇదిమీకు ఆత్యంతబాధాకరమైన విషయ మ? నేశెరు.గుదునని విష్ణువు పలికెను, అలంకారము ; ఉపమ, శ్లో... విదితం తవ్యమానం చ తేన మే ళుపన్మతయమ్‌ ౫

అకళామోపనతే నేవ సాధో ర్ల్భృాదయ మేనసా”"

ల రఘువంశము వ్యాఖ్య : కించ-మరియును, ఆకామోపనతేన-కొరకయే [పమాదము చేత వచ్చిపడిన, ఏనసా-పాపముచేత, సాధో ః-సజ్జనునియొక్క, హృదయం, ఇవ- మనస్సువలె, తేన-ఆరావణునిచేత, తప్యమానం-సంకాపమును పొందింపబడుచున్న, భువన్నతయంచ-ముల్లోకము సైతము, మే, విదితం-నాకు తెలియచునే యున్నది (నాదేత తెలియబడుచున్నది ఆని వాక్యమున కర్థము). సాధువు పాపము చేయంతు, కోరడు.కాని నిష్కారణముగా పాపము ఆతనిపై వచ్చిపడినప్పు డతని హృదయము మిక్కిలి బాధపడును. అళ్లే రావణుండు స్వార్థపరుండ్రై చేయుచున్న తపస్సును ఏమరుపాటున ఉపేష్షించిన యిం దాదులును, లోకములును ఈనాడతనిచేత బాధింప(బడుచున్న విషయమును నేను చూచుచునే యున్నానని విష్ణువనెను. అలం కారము ః; ఉపమ. ఖో. కార్యేషు చైకకార్యళ్వా దభ్యర్థ్యో౭స్మి న వజ్రిణా స్వయ మేవ హి వాతో ౬ న్నే స్సారథ్యం [పతిపద్యతే.40 వ్యాఖ్య : కీంచ-మరియు, ఏకకార్యత్వాత్‌-ఉభయులము ఒకేపని చేయ వలసినవార మగుటచేత, కార్యేషు-చేయదగిన పనులయందు, వజిణా-ఇందునిచేత, ఆభ్యర్థ్యః-“ఈపనిదేసి పెట్టుము” అని (పార్థింప(దగినవాడను, న, అస్మి-కాను, హి-ఆఅదిఅంబేకదా! వాతః-వాయువు, స్వయమేవ- తనకుళానే, ఆగ్నేః-అగ్నికి, సారధ్యం-సాహాయ్యమును, 1పతిపద్యతే- పొందుచున్నది (చేయును). కోరకయే వాయువు అగ్నికి సహాయముగా నుండునట్లు నేను ఇందునికి సవోయు(డనై యండుటక్షై యత,తు నన్ను (ప్రార్ధింప నక్కజలేదు. ఇద్దరికిని రావణవధరూప మైన కార్యము సమానమే. అని విష్ణువనెను, శ్లో. స్వానిధారా పరివృాతః కామం చ[కన్య శేన మే స్థాపితో దళమో మూర్చా లభ్యాంళ ఇవ రకసా, శ్రీ] వ్యాఖ్య : స్వాసిధారాపరిహృతః- స్వ-తనయొక్క_ (రావణునియొక్క) అసిర్ధార్హా-ఖర్గమయొకళ్థ అంచుచేత, పరిహృతః-వదలివేయబకిన, దళమః, _.యర్చ- పదియైవతల ,. కొహెళ్నప్తూ ర్తిగా, లభ్యాంశః; ఇవ-పొందదగిన భాగమో గో యనునట్టు, రేనరవృసా-ఆ రాళ్షీన్సునిచేత, స్థాపిత -నిలుపబడి యున్నది. పూర్వం రావణు(కు ప్‌రోక్సేశ్వరునిం దృ ప్రివకచి వరములను పొందుటకై ఒక్కొక్కసారి

దశమ సర్గము ౮! తనతలనాక్కొాక్కదానిని ఖండించి హోమము చేయుచుండగా పదియవతలను నరుకుకొన బోవునప్పుడు (బ్రహ్మ సాఇాత్కరించి యతనికి కోరినవరములన్నిటిని యిచ్చెను, దానిని విష్ణువు, రావణుడు తొమ్మిదితలలను తన చందహాసమను ఖడ్గ ముతోఛేదించుకొని, పదియవతలను విష్టుచ్యకమునకు భాగముగానుంచినట్టు ఊహించి పలికెను. ఆయూహ సత్యముకాదు కనుక ఇది ఉర్పేకాలంకారము, అనగా (శ్రీమవోవిష్ణువు రావణాసురుని. దప్పక వధించెద ననుఖావమును దేవతలకు సూచిం చెనని కాత్సర్యము. శ్లో. నహ్టు ర్వరాతిసర్గాత్తు మయా తస్య దురాత్మనః అత్యారూఢం రిపో స్ఫ్సోఢం చందనేనేవ భోగినః శ్వీవి

“వ్యాఖ్య 2 తు (కింతు)-కాని, _సన్హుః-[బహ్మయొక్క ,వరాతిసర్గాత్‌ (వర -( ఆతిసర్గాత్‌ ) -వరదానము వలపు మయా-నాచేత, తస్య దురాత్మనః -ఆదురాత్ము( డైన, రిపోః-శ్వతువుయొక్క, అత్యార్హూఢం (ఆతి -- ఆరూఢం; ఖావార్థక “క్త (పత్యయరూపం; -మిక్కిలిపైకెక్కుట, _అతివృద్ధి, భోగిన-సర్పముయొక్క, ఆళ్యారూఢం- అతివృద్ధి, చందనేన, ఇవ- శ్రీగంధపు చెట్టుచేత వలె, సోఢం-సహపింప బడినది. _బహ్మ యిచ్చిన వరమువల్ల రావణుండు మితిమీరిన వృద్ధిని పొంది అందరిపైకి నెక్కుచున్నాడు. ఆ వృద్ధిని నేను, చందనవృక్షము తన త్‌లపైకెక్కు చున్న సర్బవృద్ధిం వలె సహించుచున్నాను. విధి _వాలుగాని, విధివరముగాని అను శైంఘనీయము, కనుక రావణాత్యారూఢము సహింపబడుచున్నదని విష్ణువు చెప్పెను రావణుడు “వళ వ్‌స్పు” ఆను [(బహ్మకు ప్పుతుంయు పుల స్య(బహ్మకు పోఠతుండు; పులస్తుడు (బహ్మకు కుమారుండు. + శ్లో. ధఛాళారం తపసా (పీతం యయాచే న హి రావనః

దై వా త్సర్ణా దవధ్యత్వం మ _శ్త్యే ప్వూస్టా పరాబ్ముఖః ఉ8ి

వ్యాఖ్య : నః, రాక్షసః-ఆరావణాసురు(డు, తపసా-తన తపన్స్నుచేత, (వీశం-సంతోషించియున్న , ధాతారం-(బహ్మను, మ ర్యేషు-మానవుల విషయమున అస్థాపరాజ్ముఖః (సక) (శద్ధలేనివాడగుచు, దై వాత్‌- దేవతాసంబంధమైైన, సర్గాత్‌- సృష్టివలన, అవధ్యత్వం-తాను చంపబడకుండుటను, యృకోజీ బకొరోష్ముదెను సుమా! రావణుండు తపస్సుచేత బహ్మను తృ వీరిని పైటని క్‌లోని గర్చుడ,

(గ్రంథాలయం

లి రమఘువంళము గంధర్వి, కిన్నర, కింపురుష, సిద్ధ, సాధ్య, విద్యాధర యములనబడు నెనిమిది తిగలలో నెవ్వడును తను చంప జాలకుండునట్ట్లు పరముకు కోరెను. మానవులు తనకు లెక్కలోనివారు కానందున వారిసుండి అవధ్యత్వమును కోరలేదు. కాగా దేవతలు, దేవేం్యదుడు, దేవాధిదేవుండ్తైన విన్ణువు సైతము వానని చంపుటకు వీలులెదని చెప్పెను. శ్లో. సోఒహం దాశరథి ర్యూత్వా రణభూ మే రృలివమన్‌

కరిష్యామి శరై స్తీశ్లైః తచ్చిరః కమలోచ్చయమ్‌.. 44

మ్‌

వ్యాఖ్య: సోఒహం (సః + అహం). ఆనేను, దాశరథి: -దశరథపు, తుండుగా భూత్వా-అయి, తీన్హై:, శరై :-త్మీవములగు బాణములచేత, తచ్చిర:-కమలోచ్చయం (తత్‌ - 85 1. కమల (+ ఉచ్చయం)-ఆరావణునియొక్క శిరస్సులనెడి కమల ముల సమూహముకు, రణభూమే:-యుద్దభూమికి, బలిక్షమం-పూజకు తగిన దానినిగా, కరిష్యామి-చేయగలకు (వేసెదను). ఇంత వరకు _బహ్మవరవం కారణ ముగా నేను రావణుని గర్వాతిరేకమును సహించితిని. కాని ఇ(క గతియేమస మీరు వింతిపనక్కరలేదు. దశరథుండు మానవజాతిరాజు కనుక నేన ఆతనికి కుమారు(డన్సై పుట్టి, రావణుని తలలను తీకశరములచేత (తుంచి, కమలముల చేతవలె ఆ తలలచేత రణభూమికి పూజచేయుకును, అనగా రావణుని చంపివేయు కును ఛింతింపకుండని చెప్పెను. ఒక దేవతను పూజించు వస్తువులలో పుష్పములు ముఖ్యము, కనుక రణభూమి దేవతా పూజనమునప రావణుని తలలు పుష్పములుగా (శమలములుగా) చెప్పబడినవి. శ్లో, అచిరా ద్యజ్వభి ర్భాగం కల్పితం విధివ త్పునః

మాయావిఖి రనాలీఢ మాదాస్యభ్వే నిశాచరైః. శీర్‌

వ్యాఖ్య ; హేదేవాః-ఓదేవతలారా! యజ్యఖిః-యజ్ఞము చేయువారిచేత (యాక్టీకులచేత), విధివత్‌-ళాస్త్ర్మ్రపకారముగ కల్పితం-కల్పింపబడిన (మీకొజు కర్పింపబడీన), భాగం-హవిర్భాగమును, మాయావిఖిః - మాయలుచేయువారగు, నిశాచరై ;-రాక్షసులచేత, అనాలీఢం - అస్వాదింప(బడకుండునట్లుగా, ఆచిరాత్‌ - స్యల్బతాళములొన్స ఆదొన్యద్వే - _గహింప(గలరు. రావణుని సహాయము వలన రాక్షసులు వేవకలకొటకై యాగొక్షర్తలు కల్పించిన వావిర్భాగములను మాయలచేత

౪4 అభి న్ని

దళమ సర్గము 28 అపహరించుచుండిరి. దేవతలకు సోమపానము, హవిర్భాగములు కఅవై బవాం కాలము గడచినది. ఇక త్వరలోనే మీకు రాక్షసవాధథను తొలగించి, హవిర్భాగములు అందునట్లు చేయగలను అని విష్ణువు చెప్పెను. ్రీరాముడు తన ముప్పది యెనిమి దవ సంవత్సరమున రావణవధ చేయుకు గనుక గతకాలము అనగా రావణుని ఆయుష్యకాలము కంటే ఇది స్వల్చము కనుక “*అచిరాతో ఆఅ చెప్పెను, నే మీద రాక్షసులు హవిర్భాగ లకు రుచిచమూడజాలరు, అనగా వారిశెల్ల వధించెధనని భావము. - శ్లో, వై మౌానికాః సుణ్యకృత న్త్యజంతు మరుళతాం పథి పుష్పకాలోక సంజోభం మేఘావరణ తత్పరాః తం వ్యాఖ్య : మరుతాం-దేతలయొక్క, పథి-మార్గమునందు (ఆకాళమార్గమున) వై మానికాః-విమానముఐపై నెక్కి. తిరుగుదారై , మేమావరణతత్పరాః-రావణుని భయము వలన మేఘ ములవాటున వెళ ఛదలచుకొన్న +. పుణ్యక ఈ! - పుణ్యాత్ములగు వారు, పుష్చకాలోక సంక్షోళం---పుష్పకాలోక -యదృ్భచ సగా. రావణుని పుష్పక విమానము కనబడుటదేత కలుగు సంక్షోభం-భయముతో వణకుటను, త్యజంతు- ఇకమీద విడుతురుగాక. ఆకాశమార్గమున విమానములకై నెక్కి తిరుగు దేవతబు, యజ్ఞయాగములు చేసి పుణ్యాత్ముల్రన మానవులును, తమ విమానములు మేఘముల చొటున నడచునట్లు చేయుము, ఆకస్మికముగా రావణు? పుష్పక విమాన దర్శనుబు జరిగింప్పుడు భయచకితు లగుచున్నారు. ఇకమీద వారి కెట్టి భయముండటోదు, అనగా రావణుడు వధింపబక్షునని భావము, సం.కోళ మనగా భయముతో వణకుట. “సంష్షోభోళయచకితమ్‌” అని శబ్బార్హవ నిఘంటువు, శ్లో, మోత్యుధ్వే స్వర్షబందీనాం 'వేణీబంధా నదూషి ళాల శాప యంశత్రిత పౌలస్త్య బలాళక్కార కచ|గమైః 47 వ్యాఖ్య :; శాపయం్యతితపొల స్త్వ బలాత్కార కచ్నగహైః-ళాప-నలకూబ రుని శాపముచేత, యం,తిత-ఇపివేయబడిన, పొల స్య-రావణునియొక్క, ఐలా శ్కార -బలాళ్కారముచేతన్నై న, గశచగహైః - కేశాకర్షణములచేత, ఆదూషితాన్‌ - అనుపహతములుకాని (మలినములై తెగిపోని), స్వర్గబందీనాం = రావణునిచే నపహ రింపబకిన స్వర్గన్తీం యొక్క, వేణీబంధాన్‌ -_ కేశబంధములను (జట్టుముడులను) మోక్ష్యుధ్వే-విడువ గలుగుదురుగాక. స్వ్మవాసినుల్లై న స్త్రీలలోని యందగ తెల

లి రఘువంళము నందరిని అపహరించుకొనిపోయి రావణుడు లంకలో బందీలరుగా నుంచెను. కాని వారిని బలాత్కరించి చెరుపశాలక పోయె'స,. కారణ మేన. నొకప్పుడు రంభ ఆలంకరించుకాని తన్మపియుండగు నలకూబరుని వద్దికి వెళ్ళునుండగా దారిలో శారసిల్లిన రావణుండు ఆమెను బలాత్కరింని భోగించెను ఆ సంగతి తెలిసిన నలకూబరుడు, “ఇకమీద నీవు ఏ స్ర్రీనిగాని బలాత్కరించి భోగించినదో నీతల నూరువక్క-లై. చత్తువు” అని రావణునికి కాపము పెట్టెను అందువలన స్వర్శన్రీలను బందీలుగా నుంచెనే కాని, రావణుడు వారిలో నొకరినైనను భోగింపంజాలక పోయె ఇదే కారణముచేత సీశాదేఎి తన లంకలో నున్నను ఆమె ఆంగికారము నక్రై యర్ధించి, లోభపరచి, భయపెచ్రేనే కాని బలార్కారమునకు సిద్ధపడలేడు. ఈ విషయ... నెరుగని రామాయణ విమర్శకులు సీతా వెత్మివతంమును గూర్చి యనుమానము'స వెల్లడించి లోకమును మాసపుచ నంజాచుట దుస్సాహసము. శ్రీమహావిష్ణువు డేవతలతో అట్టి మీ స్వర్గస్త్రీల _ కేశబంధములు, ఆదూషిత:టిల్తై చిష్కమా[తనం పడియున్నవి. వాటీ సింక్‌ మీరు విప్పగలుగురురు. ఆనగా రావణవధా నంతరము పవ్నితలై యున్న మీ మీ భార్యలను మరు పొందెదరని చెప్పెను, శ్లో. రావనా వగవా క్లాంత మితి వాగమృతేన నః

అఖివర్ష స మరుత్సస్యం కృృవ్ల మేఘ _స్తిరోదభే శ్వీర్రి

వ్యాఖ్య : సః,కృష్ణమేఘః-ఆ విమ్ణువనెడి మేఘము (నీలమేమము), రావణావ (గహక్రాంతం-రావణ-రావణాసురుడను, అవ గహ- అనావృష్టిచేత, క్రాంతం-వాడీ పోయియున్న, మరుత్‌, సస్యం-దేవతలనెడు. పైరును, ఇతి-ఇట్లు (పూర్వము చెప్పిన రీతిగా), వాగమృతేన-వాక్కులను అనృుతముచేత (నీటిచేత) అభివర్ష్య- తడిపి (అభిషేకించి), తిరోదథే.-ఆంతర్జానమును. జెందెను.. వెనుక చెప్పిన మాట లతో వేవతలను తృ ప్రిపరచి విష్టమూర్తి అంతర్థానము చెందెనని భావము ఇచ్చట దేవతలను సస్యముగాను, రావణాసురుని అనావృవిగాను, విష్ణుమూర్తిని సీం మేఘముగాను రూపణము చేయుటచేత ఇది సావయవన రూపకాలంకారము ఈ యలంకారమువలన దేవతాసమూహము రావణ నిదాఘత్వ, అవ్యగహత్వముల చేత నస్యమువలె మాడీపోవుచుండగా నీలమేఘమైన విష్ణువు వర్షించి ఆపైరును పునరుణ్జీ వంప జేసె. నను భావము స్పష్టపడుచున్స్‌ది. ' రావణకబ్ద వ్యుత్పతి = “వ్యిశవసః ఆపత్యంపుమాన్‌' అను విగనాముచేత రావణః ఆను తద్ది

దశమ నర్గము బర్‌ తాంత శబ్దము ఏర్పడును. ఎట్టనగొ, వ్మిశవః శబ్దమునకు +వాదిల్యో౬బ్‌ ” ఆను స్తూతముచేత ఆపత్యార్థకమగు “అన్‌” _పత్యయమును చేర్చగా, “వ్నిశవసో విశవణ రవణౌ” అను ఆంతర్గణ స్యూతములేత వ్విశవః ఇబ్ధమునకు వృత్తి విషయ'సున “రవణ” అను ఆదేశము వచ్చు అఆ రవణ అఆమదానికి* ఆదివృద్ధి వచ్చి “రావణ” ఆశు శబ్దము సిద్ధిచు నని మల్లి నాథుడు వాాఖ్యానిందెను. ళ్లు. వురుహూత (వభృతయః నుర కార్యోద్యతం నురాః

అంశ రననుయయు ర్వెమ్హ ప్పుమ్పై శ్వాయుమివ 'ద్రుమాః49

వ్యాష్య : పుుహనూత _వభృతయః-ఇం( దుండు మొదలమున, సురాః- దేవతలు, సురకార్యోద్భృతం- దేవకార్యమైన రావణవధ యందు ఉద్యుక్తు(డైన, విష్ణుం-విష్టుమూ ర్రెని, అంతై:-తమ తమ అంకలదేత, _దుమాః-వృక్షుఎిు, పువ్పైెః-తమ శరీర భాగములగు ప్వువ్వులచేత, వాయు., ఇవ-వాయువు'ఎవలె, అ'పయయుః-అబటసరించి వరి. దేవకార-మగు రావణవధశై విష్ణువు దశరథుని సవారుండుగా పుట్టుటకు వెళ్ళగా, దేవతలు స్వరక్షమువకు తిరిగిపోయిరి. కొని వారీ యంశ'సులు న్నుగీవాది వానరరూపముల నెత్తి ఎషువుగవతారమగు రామననికి తోడ్పడుటక్రై భూలోళమున కేగెనని భావము, తామున్న చోటనే యుండి తమ యంశములు వెళ్ళునట్టు చేయుటలో వృక్షములు పుష్పరూపమున వాయివువెంట వెళ్ళుట నుపమానముగా( జెప్పట చా గొప్పగా నున్నది. అలంకారం ; ఉపమ. శో. అధ తన్య విశాం పత్యు రంతే శామ్యన్య కర్మణః

పురుషః 1పబభూవా గ్నే ర్విస్టయేన సవార్త్విజామ్‌ 50

వాఖ్య ; అధ-ఆటు తరువాత, తస్య, విశాంపత్యుః-ఆ దశరథమహారాజు యొక్క, కామ్యస్వ కర్మణః-పు శకామేష్షియొక్క, అంతే-ముగింపునందు, ఆగ్నేః-హోమాగ్నినుండి, ఒకానొక దివ్యపురుషుండు (1పాజాపత్య పురుషుండు), బుత్విణాం-యజ్ఞమును చేయించుచున్న (బాహ్మణులయొక్క, విస్మయేన, సహ- ఆశ ఏర్యముతోపాటు, (పబభూవ-పు చను దశరథుడు చేయుచున్న ప్యు తకామేన్టి ముగియుట, శ్షీరసాగరమున విష్ణువు ఆఅంతర్థానను నాందుట యేకకాలమున జకిగి నవి, విష్ణువు పాఠిలో (పవేశింవగా చరురూపమైన దానినితీసుకొని, (పాజాపత, పురుషుడు పొమాగ్వినుండి ఆవిర్భవించెను. బుత్విక్కుు లిట్టీవింత నెప్పుడును జూదియుండకపోవుటనేత వారికాళ్ళర్యము. కలీగినది. పురుషావిర్భావము, 'బుత్వి

లిడ్రి రఘువంళను జుల ఆశ్చర్యము, ఏకకాలమున సహభాననుతో పుట్టుటనేత ఇది సహో క్రి” అను ఆలం౫ారము కార్యరారణములకు పౌర్వాపర్యము లేక సహభావము రంజకముగా సుండుటరో సహో క్రి. శా శ్లో. హేమపొళత గతు దోర్ళ్యా మాదధానః పయళ్చరుమ్‌, అను పవేశా దాద్యస్య పుంస న్తేనాపి దుర్వవహమ్‌ ర్‌1 వ్యాఖ్య: ఆద్యస్య- సృష్టికి మొదటివా(డ్తై న పుంసః -పురువనియొక గ్రా (విష్ణువుయొక్కం), అన్య పవేళాల్‌ -అధిష్టానమువఎన _ (చేకుటవలన), తేన, అపి- అగ్ననుండి వచ్చిన ఆ (ప్రజాపత్యపురుషుని చీతకూడ, దుర్వహం- మోయశక్యము గాని హేమప్మ్నాతగతం-బంగారుగిన్నె యందున్న, పయశ్ళరుం-పాలతోవండిన ఎన్నమును (పాయసాన్నముషు), దోర్శ్యాం- రెండు చేతులతోను, అదధానః- ధరించుమున్నవాడగుచు (=గ్నినుండి పురుషు/డావిర్భవంచెనని వెనుకటి శ్లోకముతో అన్వయము) _ బహ్మాండ మంతయు తనయుదరముననసున్న విష్ణువు ప్రవేశించుట చేత పాయసాస్నము మిక్కి బరువుగా ను-ంఖుటచేత ఆ పురుడు మోయలేక మోయలేక దాసిని రెండుచేతులతో పట్టుకొని పైకివచ్చెనని భావము. చరువనగా వార్చకుండ యజ్ఞాగ్నిరో ఉశుకజేసీిన (మన్నము. అది నీళ్ళతోగాక పాలతోనే యుడికింప(బకుటచేత “పంపశ ఎరువు"గా( వెప్పబడినది, శ్లో, పాజాపత్యోపనీతం త దన్నం (వత్య్యగహీ నృపః వృేవ పయసాం సార మావిష్కృత ముదన్వళా ల్‌ వ్యాఖ్య :; నృపః-దశరథమహారాజు, పాజాపత్యోపనీతం- పజూపత్య- (పజాపతి (బహ్మ)కి సంబంధించిన పురుషునిచేత, ఉపనీతం-తనవద్దికి తీసుక రాబఐడిన, తదన్నం (తత్‌ -. అన్నం) ఆ పాయసాన్నమున, ఉదన్వతా-సము[దుని చేద, అవివ్కృృతం- వెలువరింపబడిన, పయశాం-పాలయొక్క, సారం-సారభూత మైన యమృతమును, వృషేవ (వృషా, ఇవ) ఇందు(దువలె, 1పత్యగహీత్‌ -స్వీక్‌ రించెను. శ్షీరసమ్ముదము బయల్పరచిన యమృతము నిందు(డు సంతోషముతో తీసుకొన్నట్లు దళరథు(జానందముతో (_పాజాపత్య పురుషు( డందిచ్చిచ ఆ పాయ సాన్నమును (పత్మిగహిందె నని భావము. అలంకాలను : ఉపమ “వాసవో, వృతవా, వృషాొ అని యిందుని పేర్గు. (ఆమరం)

దశమ నర్గము లి? శ్లో అనేన కథిళా రాజ్టో గుణా న్తస్యా న్యదుర్ల భాః (పనూతిం చక మే తస్మిన్‌ తై )౨లోక్యవభవోజఒపీ యత్‌ 53

వ్యాఖ] : తస్య-ఆ దళరథునియొక్క (సంబధించిన), అన్యదుర్ల భాః- ఇతరులకు లభ్యములువని, గుణాః-గుణములు, అనేన-ఈ చెప్పటోవు కారణము చేత, కథితాం-చెప్పబడినవి (వెల్లడియైకవి), యత్‌-ఎందువల్లనై తే, త్రి )లోర్య (ప్రభవః, అపి-తై లోక్య -తిలోకస ముదాయము కు, (ప్రభవః, అవి-జన్మ కారణ మగు విష్ణువుకూడ, తస్మిన్‌-ఆ దళరథునియుమ, (పనూతిం-ఉత్చ త్తిని, చళమే- శోరెనో. (తిభువవ జన్మ హేరువెన విష్ణువే ఆతనియందు జన్మింపంగోరుట దళ రథు౨ ఉత్కృష్టగుణములకు పరమావధియని “అనేనకథితాః?” అం కవి పయో గించెను, అలంకారము : వావ్యలింగము. శ్లో. న తేజో వైప్లవం పత్నో ర్విఖే జే చరుసం జైతమ్‌

ద్యావా పృథివోర్ధః _పత్యగ మవారృతి రివాతపమ్‌. 54

వాఖ్య : సః-ఆ దశరథఘఃడు, చరుసంస్థిత ౨-చరువను పేరుగల, వైష్టవం- విష్ణు సంబంధమగు, రేజః-తేజస్సును, పత్నో్యోః ఇద్దరు భార్యలకు (కౌసల్యకు, తె కే ముకి ద్యావా వృథివ్యోః-భూమికిన, ఆకాశయునరును, అహర్చతి;-సూరుండు (పత్యగం-నూతనమైన, ఆతపం, ఇవ-ఎండనువలి (లేత యెండనువలె) ఏభేబే- పంచి యిక్చెసు. చరుసంజ్ఞిత మైన పాయసాన్నము విమ్లు తేజోమయము. కనుక దా౨కి బాలాతపము ఊఉపమానముగా. జేస్పబడినది. దాని ననుసరించి దళరథునికి సూర్యోపమానము; కౌసల్యా కై కేయాలస ద్యాహా సృధువులు పోలికలుగా జెప 6 బడినవి, ఈపాయస విభాగమునందు వాల్మీకి రామాయణమునకు_ భిన్నముగా కారదాసు చెప్పుటలో/గల స్వారస్యము దశరథు-కి క్రైకమీదంగల అత్యంళాను రాగము, రామవనవాసాది భవిష్య దామాయణ కథలో త్రెకకు గల [ప్రాధానృము నని యూహింపవలసి యుంతుశు. రామాయణమున మొదట చరువు నందర్థభాగము కౌసల్యకు, మిగిలినదానిలో సళభాగము సుమి తకుగు, ఆ తరువాత మిగిలిన దానిలో సగము క్రైకకుుు ఇచ్చి, శేషించిన భాగమును మరల సుమ్మితకును ఇచ్చినట్టున్నది. కాని ఆ విభాగదానము, భరత జన్మ సందర్భమున “సాఇాద్విష్టో శృతుర్భాగః” అని చెప్పిన వాక్యముతో విరోధించుచున్నది. కనుక కాళిదాసు సవరించి, రసదృష్టితో సమ౭జసముగా. జెప్పెను. అలంకారము : ఉపమ,

అవతారిక : ముగ్గరు భార్శులుండగా నిద్దరికే పంచియిచ్చుటకు(గల రారణ మును ఇెప్పచున్నాడు= శ్లో... అర్భితా తస్య కౌసలొన్టి (పియా శీకయవంశజా అతః సంభావితాం కాభార్టం సుమి (తా మెచ్చ దీశ్వరః 5 చాాఖ్య తస్య-అ దశరథునికి, కౌసల్యా-కౌసల్య, అర్బిలా- పూజ్యురాలు. శ్రేకయవంళజా- కై కేయి, (పియా-ఇస్టురాలు. ఆత;-ఇందువలన, ఈశ్వర:-_పభు వగు దళరథుండు, సుమ్మితాం:-సుమ్మితను, కాభ్యాం-ఆ సల్యా కై శేయీలచేత, సంభావితాం-గొరవింపబడు దానినిగా, ఇచ్చత్‌ -కో రెను. దశరథు(డు దశ్నీణ నాయకంతు, కనుక పూజ్యురాల్షైన కౌసల్యరును, (పియరాల్సైన శ్రైకకును హైయసఠాగ:ఎ లిచ్చి వారిద్దరును తమ భాగములలో గొంత కొంత భాగమును సుమిత కిచ్చునట్టు కోరెను. దీనివంన దశరథునికి సుమి తపై గౌరవము, (పేమయు నున్నట్లు స్పష్టపతుటయేకాక సవరులకు పరస్పర సామరస్య మున్న ట్లును దెలియును. తానే ముగ్గరికిని పంచి బుచ్చినచో దశరథునియందుగల దక్షిణ నాయకత్వ కౌశలముగాని, కౌసల్భాదులకున్న పరస్పర [యేమానుకాగనులు గాని వ్యక్తము రావు. కనుక కాళిదాసు రామాయణమునుగాక నారసీంహాోది పురాణముల ననునరించి ఈ మార్చు చేసెనని తెలియవలెను. ళో. శే బహుక్ష్యన్య చిత్త్మకే వత్న్యా పత్యుర్మహీతీతః చరో రన్ధార్బ భాగాభాస్థ్రం తా మయోజతా ముఖీ. 56 వ్యాఖ్య : బహుజ్ఞ స్య-సర్వజ్ఞుండును, ఉచితజ్ఞుండునై నట్టియ, మహీిశ్షీతః- రాజును నగు, పత్యుః-భ ర్రయొక్క, చి త్రజ్ఞే-అభ్మిపాయము నెరి/గిన, తే, ఉభే, పత్న్యా-ఆ యిద్దరు భార్యలును (కౌసల్యయు, కైకయు), చరోః-పాయసాన్నము యొక్కా, ఆర్ధార్థ భాగాభ్యాం-తమ భాగములలోని సగములోని సగభాగములతో (అనగా మూడువంతులు తాముంచుకొని చతుర్ధభాగమునని యర్థము), తాం-ఆసు మ్నతన, అయోజయకాం-సంబంధము కలదానినిగాజేసీరి (ఆనగా సుమ్మిత కచ్చిరి. దశరథుని యథిిప్రాయము నెరిగియన్నవారు కనుక కౌసల్యయ, కైకయు, తమ భాగములలో( గొంతకొంత భాగమును సుమి_తకిచ్చి గౌరవించిరని భావము. “ఆర్ధార భాగాభ్యాంో ఆసువిభొగము వాల్మీకి సమ్మతము కాదు. అమినను శ్రరామునికిని భరతునకును, లక్ష్మణ శ్యతుఘ్నులకును గల సామ్బ

దశమ సర్గము లిం పుకు స్ఫురింపంజేయుటక్రై ఇట్టే ఎభాగమును కాళిదాను చెప్పెను. ధార్మీకత్వము నందు భరతుడు రామునికి( దీసిపోడన్నది ఆయన యఖిిపాయముగా నోపుసు. ఏమైనను ఈ పాయసాన్న విభజనమందు చాల్మీకి కొళిదాసులకు ఏకాభి పాయము లేటు వాఠి రచనలవలన( దెలియుచున్నది. శ్లో. సాపి పణయ వత్యాసీత్‌ నపత్నో్యో రుభయో రపి

మరీ వారణ స్యేవ మదనిమ్యంద లేఖయోః ర్‌

వ్యాఖ) సా, అపి-ఆసుమి[తయు, ఉభ మోః-ఇరువురై న, సపత్నో్యుః అపి-సవతులయందు కూడ, (భమరీ-ఆడుతుమ్మెద, వారణస్య-ఏనుగుయొక్క, మదనిషందరేఖయోరివ- మదనిష్యంద-మద(స్రావముచేత నేర్చడిన, " రేఖయోరివ- ఏనుగు గండస్థలముల పైని చారలమీద వలె, (పణయవకీ-. పేమగలది, అసీర్‌- ఆహ్యొను- ఆవిధముగా పాయసాన్నమును పంచియుచ్చిన సవతులిద్దరియందును సుమ్మిత, ఓక ఆడుతుమ్మెద గజగండ స్థలములపై (చెక్కిళ్ళపె' (సవించు మద ధారాఠేఖలమీవ వలె, మిక్కిలి _పేమగలవాయెకు. ఇచ్చటి సపత్న శబ్దము యొౌగి కార్థమునందు సాభ్ని పాయను. “సమానఃపతి: యయోః తే సపత్చా "తయోః సపత్నోళ" అను విగ్రహము నందుంగల సమాన శబ్ధము వలన దశరథుడు తన యందును, కౌసల్యా కైకల యందును సమాన (పేమ గలవాడే యనునర్థము సిద్ధించుట చేతశు, వారు పాయసమును బంచి యిచ్చుటచేతవ , ఆ ఇద్దరియ:దును సుమిత పణయవతియైనది. అట్టు సుమ్మితకు పాయస భక్షణానంతరమే కలిగిన (పణయము, తన కుమారులుగా! బుట్టటోవు లక్ష్మణ శ్యతుఘ్నులకు, రాముని యందును, భరతునియందును విశేష (భ్రాత్మక్రేమగా మారి రామలక్మణులు, భరత శ్యతుఘ్నులు అను జంటలుగా నేర ఎడుటకు వీజ్యపాయమని ధ్వనించు చున్నది. దళరథునికి కౌసల్యా కైకలపై కంటే సుమితపై తక్కువ (పేమ యు=డెనని భావింపకూడదు. ళో... తాభి ర్లర్భః (పజాభూత్ర్యై ద్యధే చేవాంళ సంభవః

సొరీభి రివ నాడీభి రమృళాఖ్యాభి రమ్మయః ర్‌

వాంఖ్య ఏ తాభిః-ఆ ముగ్గురు దశరథ భార్యలచేత, [_పజాభూత్ర్యై- _పజం యభ్యుదయము కొరకు, దేవాంళ సంభవః -దేవ- విమ్షుదేవుని యొక్క, ఆంశసంభవ: అంశలు కారణముగాగల, గర్భః-గర్భము (గర్భములని యర్థము, ఇది జాత్యేక

ఏ0 రఘువంశము వచనము), సౌరీలీ:-సూక్య సంబంధిసల/ఎ, అమృకాఖ్యాఖి:, నాడీఖి:-అమృతము లకు పేరుగల నాళ షమూలచేత (కిరణముల తృ, అనమ్ముయ: (అప్‌ + మయం) జల మయమైన, గర్భః ఇవ-గర్భమువలె, దృధే-ధరింపబడెప. కౌసల్బా క్రై కేయీ సుమ్మితలు గర్భవతుల రని భావము దేగాంశ సంభవము లైన వారి గర్హ్శములండు జనింపటోవు రామాదులవలన రఘువ.ళ విభూతియేకాః. (పవాభుదయము కూడ గలుగనున్నదని సూచిత మైనది. సూర్యకిరణముంలో గొన్నింటికి “అమృతము” లనిపేరు, ఆవి జలమయగర్భముము ధరించి వర్పముగురియును. సూర్కుచు సహ్మస కీరణుండం (పసిద్ధి, బంకులో “చతశ్శ 0 వృషివాహాస్తాస్సర్వా అమ్మతా: స్రీయః” ఆని చెప్పిన యాదవనిఘంటువు ననుసరి:చి నాలుగువందల కిరణము “లమృతవః” లనుపేసతో వర్షము సురిపిఐచుడు. ఇందలి “లమృకాఖ్యాభి:” అనుపదము, కాళిదాసుయొక్కు భౌతిక, జ్యోతిష, శాస్త్రపాండిత్యమును. వెల్లడించు చున్నది త్ల, నమ మావపశక్ననత్తా సై బభు రాపాండుర త్విమః అంతర్లతఫలారంభా నస్యానా మివ నంపదః వ్‌ఫీ వ్యాఖ్య : సమం-వకకాలమునం డా, ఆపనృ నత్వా:-గర్భవతులైై యున్నారు కనుక, ఆ పాండురత్విషః - కొంచము గల్దనికాంతిగల, తాః- ఆరాజు పత్నులు ముగ్గురును, ఆంతర్గత ఫలారంభాః -లోపలనున్న ఫలోత్పత్తి గల, సస్యా నాం-పెషులయొక్కం, సంపదః, ఇవ-సంపళ్తుంవలె, బభుః- పకాశించిర ఈనమో సిన పైరులు తెలుపురంగు తిరుగుట సహజము. ఆప్టే గర్భవతులైన రాజపత్నులు కొంచము తెల్లనికాంతి గలవారుగా మారిరని భావము. పూర్వశోకళు.నందు. జల గర్భమును వహించిన సూర్యనాములతోను, ఈళ్లోకము.: ఘనపదార్థముగా వూరు నఫ్యములతోను పోలిక చెప్పుటచేత వారిగర్భముు. పరిణామము తెలుపంబడినది. “ఆపన్నా :-గృహీతాః, సత్త్వాం-పాణినః, యాభిస్తాః ఆపన్న నత్వాః-గర్భిణ్య:” అని విగహము. “ఆపన్నసత్వా సా ద్దుష్వణ్యం తర్వకీ చ గర్భిణీ" ఆస్‌ యేమ రము. అలంకారము; ఉపమ. ] శ గువ్వం దద్భళు రాళ్ళ్మ్మానం సర్వా స్స్వ్నేమ వామనైః జలజానీ గదా ఖార్ణ చక లాంఛిత మూ ర్తిభిః 60

దశమ సర్ష ము వ్ర వ్యాఖ్య ; సర్వాః- ఆరొజపత్నులు ముగ్గురును, స్వప్నేష-స్త్వపష్నముల యందు, జలజ, సి, గదా, శార్ట, చృక, లాంఛిత, మూ ర్రిథి:-కంఖ, ఖడ్గ, గదా చాప, చ్మకములచేత చిహ్నితమ:ల్తై న శరీరములుగల, వామనైః-చిన్న పురుషుల చేత, గు పం-రక్షింపబడిన, ఆత్మానం-తమతమ రూపనులము, దద్భకుః-చూచిరి. వారందరును విష్ణ్రంశతో/గూడిశ పాయనమును భుజించియుండిరి కనిక అందరి స్వప్న ములందును శంఖచ[కాదులు ధరించిన బాలవిష్ణుమూర్తులు కన/(బడుచు తమను రశ్నించుచున్నిట్లు జూచుచుండిరని భావవా, శ్లో. హేమ వత (పభా జాలం గగనే చ వితన్వకా ఉవ్యాంతేస్మ సువశ్లేన 'వేగాకృష్ణ్ట పయోముచా. 61 వ్యాఖ్య ఏ చ(క్రించ)-మరియు, హేమపక్ష (పభళాజాలం--- హేనుపక్ష- బంగారుకాంతిగల రెక్కలయొకు, సభాజాలం-కాంతిపుంజమును, విత:షతా-వి స్త రింపంజేయుచున్నట్టియను, వేగాకృష్ణ పయోముదా-వేగ-తనగమనవేగముచేత, ఆకృష్ణ-లాగుకొనిపోబడుచున్న, పయోముచా-చుఘములు కలిగి ఎట్టి, సుపర్డేన- గరుత్మంతుని చేత, గగనే-ఆకాళమునందు, ఎహ్యంతేస్మ-మోసికొనిపోడు చుండిరి. ఇది మరియొక స్వప్నము, ఆకౌసల్యాదులు, బంగకు రెక్కల కాంతులను వి స్తరింపంజేయుచు, మహావేగ'సున వెళ్ళుచున్న గిరుత్మంతునిచేత గగన తలమున మోసికొనపోంబడుచున్నట్లు న్వపష్నములను గనిరి విష్ణువు గర్భమునందున్న ఆరా ణులు గరుడునిచే మోయంబడుచున్నట్లు రలలుగనుట సహజముగదా! ఆ విధముగా గరుత్మంతు(డు వారిసేవలను జేఎయుచుండెను. శ్లో. విభళ్యా కౌన్తుభన్యాసం న్తరాంతర విలంబినక్‌ పర్యుపాన్యంత లజ్మ్బ్యా చ వపద్మవ్యజన హా న్తయా. 62 వ్యాఖ్య ; చ-మరియును, స్తనాంతర విలందిశం- స్తనాఎశర - స్త మధ్య భాగమునంకు, వింందినం-| వేలాకుచున్న, కౌస్తుభన్సాను-భ ర్త తనవద్ద దాచి యుంవిన కౌస్తుభమణిని, బి భత్రా-ధరించుచున్నదియు, పద్మవ్యజ3 హ స్తయా- పద్మమనెడు వింజామరము హ స్తమునందు గలదియుశగు, లక్మ్యా-లక్ష్మీ దేవిచేత, పర్యుపాగృంత- సేవింపబడుచుండిరి, ఇది మరియొకకల, విమ్ణుపు భూ వోకమునకు వచ్చునపుడు తనవద్ద దాచియుంచిన కౌస్తుభ సుణి), ఆమయనవలెశే తాను వక్షస్థల మున ధరించి, తన భర్తయగు విష్ణువు గర్భమునందుగల కౌనల్యాదులను ఆత్తల

లిల్లి రఘువంశము 'పగ్గా భావించి, లక్ష్మీదేవి పద్మదామకముతో విససుకు, వారియలసఓను. దీద్న చుండెనని భావము. శ్‌. కృళాఖి పేక రివ్యాయాం తీపోతసి చ నప్త్పభిః

బవ్మార్సి భిః వరం బవ్మూ గృణద్భి రువతస్థిరే. 63

వాఖ్య : చ(కించ)-మరియుసు, దివాాయాం-స్వర్ల సు నందున్న, (తినో తసి- ఆకొళగ-గమయందు, కృతాభిషేకే:-చేయబడిన స్నానముగలవారును, పదం _బహ్మ-ఉత్కృష వేడరహస్య వచనములను, గృణద్భిః:-పఠించుచున్నవార గు, సప్తభిః, (బహ్మర్దిథి:-ఏకుగురగు కళ్యవాది (_బహ్మర్జులచేత, ఉపతస్థిరే.ఉపా సింప(బడుచుండిరి. ఇది చివర౦న్వప్నము, దళరథపత్నుల గర్భటుంందున్నాది ఉపనివ్యత్పతివాద్యమగు (బిహ్మ పదార్థి. కనుక స్ప్తబుషలు ఆకాశగంగా స్నానము చేసివచ్చి (బహ్మ పతిపాదక లగు ఉప వత్చాఠ ములను బలకుచ్చుు ఆరాఖులస: సేవించి రన భావము. మొకటి స్వప్నములుదు సగుణ (బహృవై థ్‌ వము చ్చిత్రింపబడ్‌.ది. ఈ స్పప్ననునందు గర్వస్థమై యున్నది నిర్గుణ (హ్మమగు పరమాత్మయ. సూచింపబడీనది, స సబుషులు: అతి, భృగువు, కుత్చుడు, కపిలుడు, గౌతముడు, కళ్యపుడు, అంగిరసుడు అనువారు కశ్యపుడు, అత్‌, భరద్వాజుడు, విశ్వామి తుటు, గౌతముడు, జమదగ్ని, వని ఘ్ర-తును “నప బువుల”ని మరియొక పరిగణననున్నది. శ అాభ్య _స్రథావిధాన్‌ స్వప్నాన్‌ (శుత్వా 'సీతోఒథ పార్థివః

నేనే పరార్థ్య్య మాళాగ్చానం గురు క్వేన జగద్గురో? 64

వ్యాఖ్య : అథ - అనంతరము, పార్థివః-రాజు (దశరథుః క, తాభ్యః- ఆ పళ్నుల వలన, తథావిధాన్‌-ఆ ఎభములైై న (వెఒుక వర్ణింపబడిన) స్వవ్నాన్‌ -స్వప్న వృత్తాంతములను, (శుక్వా-విని, (వీత: (సః |-సంతోమించిన వా,డగచు, ఆత్మానం-తనను, జగర్గురో:-లోకజగక్షుండై న విష్ణువునకు, గురుల్వేన- పితృత్వముచేత, పరార్థ్యం-సర్య్వోత్కృమనిగా, మేనేహి-తలంబెను సుమా! రాణులు చెప్పిన ఆన్వప్న వృత్తా. తముల వలన దళరథు(డు సంత షముతో నుప్పొంగుచు, లోక జనకుండై న విష్ణువునకు తాను జనకుడు కా(టోవుచున్నందులకు తనన ధన్యాతి ధన్యునిగా ఇావించుకొనెను.

దళమ సర్లిము ల8లి ట్లో. విభక్తాతా విభ స్తాసా మేకః కు&వమ్వు నేకధా

ఉవాస |(పతిమాచం[దః (వనన్నానా మపా మివ 65

వ్యాఖ్య : ఏకః- ఒకడేయై3 (ఆడ్వితీయు.డై న), విభుః విమ్ణవు, తాసాం- ఆ రాజపత్నులయొక్క_, కుక్షిమ-ఉదరముంందు, [_పసన్నానాం-నిర్మలములై న, ఆపాం-ఉదికములయొక, కుక్షిషు-అంతర్భాగములయ:దు, (పతిమాచం, దః, ఇవ-బిందిరూపనున నున్న చం_దునివలె, అనేకధా-పెకు.రీతుల (ఏకథిన్నం అనేకం కనుక నాలుగు విధములుగా), విళక్తాత్మా-విభజింప/బడిన యాత్మలు గలవాండై, ఉవాస- ౨వసించెను (గర్భస్థుండై యుండెను. “విభుః' అనగా సర్య వ్యాపకు(డు అనగా పర_బహ్మము. ఆది ఏకము. అయినప్పటికిని ఉపాధిగతమై (శరీరాదులగుపొంది)అచేకథా కనపడును. _పకృతమున ఒక ప్రాడేయైయున్న విష్ణువు ఉపాధి భూతముల్లై న నాలుగు పాయసళభాగములందు _పవేశించి రాణుం గర్భము లలో నివసించెను. ఇది ఒకే చం మండు భిన్న జలాశయములందు [పతిలింబ రూప మున పెక్సు. చం_దులుగా గనబపటతో! బోల్చుట మిక్కిలి సమంజసముగా నున్నది. అద్వితీయ పర బహ్మ ము ఉపాధిగతమై నానావిధముల గోచరించునన్న వేదాంత సిద్ధాంత మీళ్లోకమున సూచింపంబడినది. శో అథా గగట్టిమహిషీ రాళ్ళ" (పనూతి నమయే సతీ

పుత్రం తమో౭పవాం లేభే నక్తం జ్యోతి రివౌషధిః, 66

వ్యాఖ్య : అథ-అనుంతరము, రాజ్ఞ:-వళరథునియొక్క, సకీ-పతి వత యగు భార్యయు, అ_గమహిషీ- పెద్దరాజియు. నగు కౌసల్య, (పసూతిసమయే- [పసవ కాలమునందు, ఓషధి:-ఒకానొక మొక్క, నక్తం-ర్మాతివేళయందు, తమోఒపహఎ-బీకటిరి తొలగి:మనబ్టి జ్యోతిః, ఇవ-జ్యోతిని వలె తమో౬ పహం-అజ్ఞానమను. వీకటిని తొలగించునట్టి, పు తం-కుమారుని, లేభే-పొండెను ((పసవించెను). దశమ మాసమున కౌసల్య, తమకు ౨పుతత్వ రూపము నున్న తమస్సును, లోకమునకు అఆజ్ఞానాంధకారరూపమగు తమన్స్నును, టోగొట్టునట్టి వెష్టవ తేజోరూపు(డగు కుమారు..(గనెనరి భావము. ఇది వాక్యార్థోపమ. ళో శామ ఇత్యభిరా మేణ వపుమో త్‌ చోదితః

నామధేయం గురు శృకే జగ్యత్పథమ మంగళమ్‌ 6/

న.

లశ రఘువంశము వ్యాఖ్య : అభిరామేణ-మునొాహరమైన, _ వపుషా-బాలుని శరీరముచేత, చోదితః - | 'పేరేపింపబడిన, గురుః-తం। డియగు దశరథుడు, తస్య-ఆశివవునకు, జగ(త్పథమమంగళం-లోకమునకు మొదటి శుభలక్షణమగు, రామ ఇతి-రాముడు అను, నామధేయం- పేరును (నామకరణమును), చ్మకే-చేసెను. పుట్టిన శిపవు ఆఖిరాము,డ్లై యుండుటచే తనే తర్మడి యతనికి రాముడు అని నామకరణము చేసెను. *రమంజే- యోగినః, (ప్రజాః, ప్కితాద్యాః ఆస్మి౯ ఇతి రామః అనగా నితనినిచూచి యోగులు, _పజలు, తల్లి దం్యడులును ఆనందపడుచుందురు కనుక *రాను' ఆనుపదము ఇతని యందు సార్థక నుగునని భావము. శ్లో. రఘువంళ 'వ్రదీపేన తేనా (వతిమ తేజసా రణాగ్భవా గళా దిపాః 'వళ్యాదిప్తా ఇవా భవళా 68 వ్యాఖ్య ; రఘువంశ పదీపేన-రమువంశమునకు దీపము వంటి వాతును (వంశమున కషారమైన కీర్తిని దచ్చునట్టివాండు), అృపతిమతేజసా-సాటిలేని తేజస్సు గల, తేన-శిశరూపమున నున్న రామునిచేత, ర షాగృహగతాః- సూతికాగ్భహము నందున్న, దీపాః-దీిపములు, , పత్యాదిష్టాః, ఇవ-తిరస్కరింపబడినవా (కాంతి హీనములు చేయబడినవా) యనునట్లు ఆభవన్‌-3:2ెకు. బహుకాలము సంతతిలేని దశరథుని వలన పేరుకెక్కని రము వంశము ్రీగముని జన్మము వలన మవీ కిర్తిని టొందుటవలన రాము/డు రఘువంశమునకు (పదీపము (గొప్పదీపము) వంటివాడు. అందు వలన పురిటింటిలోని దీపాలు వెలవెలదోయినవి, ఈ మహీ తేజస్సు ఆవతరించుట వలన రావణాదులును వెలవెలబోయిరని ధ్వని ఇది ఉ_త్చేక అలంకారము, కాని కాస్త్రదృష్టియందు సత్యమే. న్లో శయ్యాగతేన రామేణ మాతా కాతోదరీ బభా నై కళాంభోజ బలినా జావ్నావీవ శరత్క్బృళా. 69 వ్యాఖ్య : శాతోదరీ - గర్భమోచనమువల్ల _ పలుచబడిన యుదరముగల, మాళా-తల్లియగ కౌసల్య, శయ్యాగలేన-పడక పైనున్న, రామేణ-రామునిచేత, సైకతాంభోజబలినా- సైకత -ఇసుకతిన్నె మీద గున్న, అంభోజ-క మలమనెడి, జాహ్నవీ, ఇవ-గ౦గానదివల్కె బభౌ - [ప కాళి౦ంచెను.

దశమ సర్గము లిల్‌ శరదృతువున :పవాహయు తగ్గుట చే త గంగలో ఇసుకతిన్నె లేర్పడును. అప్పు డంవలి కమలమును గోసి గంగకు పూజచేయుట.. శిష్టాచారము అట్లు చేసిన ప్పుడు కృశించిన గంగ, దాఏ నానుకొని ఇసుకతిన్నె, దానిపై కమలము ఉండును. అథ్రే కృశించిన కౌసల్య (గర్భభారిము తగ్గినది కనుక), ఆమె (పక్కన న్వచ్ళ మెన పొత్తిలి గుడ్డల పకక్క దాసపై శ్‌శువగు రాముకు నున్నారు. కనుక ఇది కమల పుష్పోపహారము గల శరద్గంగోఒమానము గలన్లై యున్నది ఆంలోజమును పోలికగా-జెప్పటచేత రాము) సౌకుమార్యుము, జాహ్నవితో పోలిక చెప్పటచేతి కౌసల్య పవి తత్వము వక్తమగు చున్న. య కేచ్య్యూ సనవయో జజే భరతో నామ శకీలవా౯ ౧) న్‌ పాని ఖా

జనయి త్రీ మలంద( కే యః (పశయ ఇవ (శియమ్‌- 70

వ్యాఖ: క్రైకే" ఫి-క్రే కేయికి, భరతః, నామ-భరంతుడు అను, శీలవా౯-మంచినడవగిగల, తనయః-పు తుండు, జక్టే- జన్మించెను, యః-ఎవ్వంతు, పశయః- విశవవు, శియా, ఇవ-సంపచశువలిె, ఉనయత్రీం- తల్లిని, ఆలం చ క్రే-ఎలంకరి:చెనో; కె కేయికి సద్వ్భుత్తము నందు. సాటిలిని భరతుండను కుము రుండు పుట్టెను. ఇచి దశరథుడు పాయసాన్నముము పంచియిచ్చిన వరున లనే జరిగినది వాల్మీకియు శ్రాము) తగువాత భరతుంశు పుట్టినట్లు చెప్పెను. “కేకయస్స ఆపశ్యం స్త్రీ కైకేయీ” అ వ్యుతృ త్తి. “కేకయ” శబ్దములోని యకారాదిభాగమునకు *“ఇయి అ. =దేశమును మం ఆదివృద్ధియు, వచ్చి “కై కేయూ" శబ్దము నిష్పన్నమై':ది. సంపదకు వివయమువలె భరతుడు తల్లికి ఆల.కారముగా నుండినట ఆలంకాలము: ఉపమ. శ్లో... నుతౌ లమ్మణళతుఫఘ్నై నుమి[తా నుషువే యమౌ

సమ్యగారాధిళా విద్యా (వబోధ వినయా వివ 7/1

వ్యాఖ్య; సుఏ రా-నుమి త, లవ్మణ శ ఈుమ్నౌ -లక్ష్మణ శశుఘమ్ను లను పేర్దగల, యమౌ-కవలలమున, సుతౌ-కుమారులను, సమ్యగారాధితా-చర్కగా అభ)సింపబడిన, విద్భా-విద్య, | పనోధ వినయాౌ, వివ-త తజ్ఞానమును, కర్మదియ ఆయము ఏవలె, సుషువే-_పసవించెను... రెండు భాగములుగా స్వీకరింపంబడిన పాయసాన్నము వలన రెండు గర్భములు ధరించిన సుమ్మిత లక్మణ, శ్యతుఘ్ను

ఏ6 రఘువంశము లను కుమారులను గనెను. ఇది చక్కగా ఆభ్యసింపంబడిన విద్య వలన బుట్టు త త్త్వజ్ఞాన, ఇం్యదియ జయము లతో బోల్ప(బడినది. విద్యకు తత్వజ్ఞాన, ఇం్యదియ జయములు ఫలమని గహి కవలయును. శ్లో... నిరోష మభవ త్సర్వ మావిష్కృతగుణం జగత్‌ అన్వగా దివ హి న్వర్లో గాం గతం పురుపోత్తమమ్‌. "లి వ్యాఖ్య ఏ సర్వం, జగత్‌ -భూలోకమంతయు, నిర్జోషం-దుర్భిషాది దోష ములు లేనిదియు, ఆవిష్కృత గుణం-్యపకటింప బడిన ఆరోగ్యాది గుణములు గలదియు, అభవత్‌ -ఆయె .. (ఆదియంతము) గాం-భూలోకమును, గతం-చేరిన పురుషోత్తమం-శ్రీమహావిస్టువును, స్వర్గః-స్వర్గముగూడ, అన్వగాత్‌, ఇవ-ఆనుగ మించివచ్చెనా ఏమి? అన్నట్టుండెను. విష్ణ్ట్వంశములతో (శ్రీరామాదు లవతరింపగా జగత్తున దోషములు, అనగా దుర్భ్చిషము, రోగములు, రాగద్వేషాదులు, నశించి, సుఖిషము, ఆరోగ్యము, సంతోషము మొదలగు గుణములు నెలకొన్నవని భావము, _ స్వర్గమనగా నిర్జోషమై గుణములు గల (ప్రదేశమని ఆగమము. అయోధ్యా పాంత మంతయు స్వర్గతుల్యముగా మారినది. ళా, తస్యోదయే చతురూూూ శ్తేః పౌలస్త్య చకి లేళ్వరాః విరజనవై్క్కై- ర్నభన్వద్భి వ్రీో ఉచ్చ్వనీతా ఇవ. "ఓ వ్యాఖ్య ; చతుర్మూ శ్రేః-నాలుగు మూర్తులుగల (రామ లక్ష్మణ భరత శ్మశుఘ్నుల శరీరములతో) తస్య-అవిస్ణుమూ ర్తి యొక్క, ఉదయే (సత్రి-జన్మము కలుగగా, పౌలస్త్య చకితేశ్వరాః-రావణువి వలన భయపడిన తమ తమ అధిపతులు గలి, దిశః-నాలుగు దిక్కులును, విరజసై్రైః-ధూ? తొలగిన, నభస్వద్నిః- వాయువులతో, దచ్య్వనితాః, ఇవ-నిట్టూర్చును విడిచినవా యన్నట్లుండెను (పాళ్చళ్చిమ దక్షిణోత్తర దిళలు, రావణుఏ వలన ళయపడుచున్న తమ అధిపతు లకు (ఇంద వరుణ యమ కుబేరులకు) రామాది చతుర్మూర్తులతో అవతరించిన విష్ణువు వలన నిర్భయము, రక్షణను నేర్చడుటచేత ధూళచేత కలుషితములు గాని నిర్మల వాయురూపమున నిట్టూర్చులు విడిచినవి. చల్లని మెల్టని వాయువులు రామావతారము జరుగగానే వీచిన వని భావము. చతుర్మూర్తుల (పయోజనము చతుర్దిగిశ రక్షణము. “విరజస్క” పదము నిర్భ్వయసూచకము. "ఆలంకారము: ఉఊ్యర్బేవు

చళము సర్గము వ్ర శ్లో కృశాను రపధూమత్వ్వా (త్పనన్నత్వాత్‌ (పభాకర:ః

రతో విపక్ళతా వాస్తాం అవవిద్ధకుచా వివ. 4

వ్యాఖ్య : రో వి పకృతౌ-రాషసుండగు రావణునిచేత, పరాభవింపబడి తేజస్సును ర్త్య్పోలు యుండిన, కృళానుః-అగ్నియు, [పళాకరః- సూర్యు(తును, (వరుసగా) ఆపధూమత్వాత్‌-పొగ తొలంగిపోవుట వలనను, | పసన్నత్యాత్‌, చ-నిర్మలత్వము కలుగుట వలనను, ఆపవిద్ధకుచౌ, _ ఇవ-తొలంగిపోయిన శోకము గలవారో యన ఇటు! ఆస్తాం-ఆయిరి. మవిోరేజస్వు లయిన సూర్యు/డును, ఆగ్నియు. రావణుని వలన కలిగిన పరాభవము చేత దుఃభించుచుండిరి. అట్టి సూర్యాగ్నులు నేడు విష్ణువు దుష్టశిక్షణార్థమై రామావతారము నెత్తుటచేత నిర్భీకులై (పసన్నులై రి. అగ్నిశోకము తొలగుటకు ఆపధూమత్వము, సూర్యదుఃఖము వాయుటకు (పసన్నత్వము సూచకములుగా. జెప్పబడినవి. ఊలంకారము: ళ్ల+ దకానన కిరికేళ్య న్తత్హ ణం రాడన శ్రియః

మణివ్యా జేన పరిస్తాః పృథివ్యా ము బిందవః "5

వ్యాఖ్య : తర్‌ క్షణం-ల్రీరాము/ డవతలరింపగానే, రాష్షస శియః-రాతస రాజ్యలవ్ష్మీయొక్కం, అ_భలిందవః-కన్నీటి చుక్కలు, దళానన కిరీ టేభ్యః -రావ ణుని క్రీరీఓములనుండి, వణివ్వాజేన-రత్నముల మిషచేత, పృథివ్యాం-భూమిమీద, పర్యస్తాః-జారిపడినవి. శ్రీరాము డుదయింపంగానే, ఇక రావణవధ తథ్యము అని తెలిసికొన్న రాక్షస రాజ్యలక్ష్మి తనకన్నీటి చుక్కలను, రావణ కిరీటములనుండి కారణాంతరమున జారి నేలపైబడిన మణులను నెపమున రాల్చినది. రాముడు పుట్టగానే రావణునికి కిరీట రత్నములు [కిందరాలిపడుట యను నపళకునమైనదని భావము. అలంకారము: క్రై తవాపహ్నవము. ళం పుుతజన్న వ వేశ్యానాం తూళ్యాణాం తన్య పుతిణః

ఆరంభం (వథమం చక్రుః జేవదుందుభయో దివి. గ!

వ్యాఖ్య : ప్కుతిణః-పు తవంతు-డై న, తస్య-ఆ దశరథునియొక గ్రా? ప్కుత అన్మ (పవేశ్యానాంః-కుమార జన్మోత్సవమునందు ఏర్పాటు చేయదగిన, తూర్యా

లలి రఘువంశము జాం-నాగస్వరాది వాద్గములయొక గ్రాం ఆరంభం-ఉప్మ కమమును, (వథమం- మొడట, దివి-స్వర్గమున (ఆకాశముకందు) దేవముందుభయః -దేవతల వాద్యము లగు, దుందుభులు-చ[ కుః-చేసినవి. దశరథు:కు పు తజన్మోత్సవముకు (_పకటించు టకై యేర్చాటు చేసిన మంగళవాదు ములు (మోగకముందే లోకకళ్ళాణార్థ ముద యించిన రాముని యెడలగల తమ భక్తి౨, ఆనందముకు వెళ్పడించటత్రై స్వర్గము నుండి దేవతలు దుందుభులు | మోగించిరనియు, ఆ తరువాత అమయోధ్యానగరము మంగళవాద్యనాదములతో నిండిపోయె ననియు భావము. గామాదుల జన్మముచేత భూలోక స్వర్లోకము లానందపరవళము లయ్యె నన్నది సౌరాంశము. శ్లో. నంళానకమయీ వృష్టి రృవనే తస్య పేతుషీ సవుగళోపచారాణాం వై వాదిరచనా ఒభవత్‌ . 777 వ్యాఖ్య : తస్య-ఆ దశరథుని యొక్క, భవనే-మందిరమును సంతానక మయీ-కల్పవృక్ష కుసుమ మయమైన; వృష్టిః-వర్షయి, పేతుషీ-పడినరై , సెవ (సా ఏవ)-అఆదియే, సన్మంగళోపదారాణాం-ప్ముతజన్మగాల మందవసరమైన మంగళ వస్తూపబారములకు, ఆదిరచనా- పథమకార్యము, ఆభవత్‌ -ఆయినది. ప్ముతజన్మ సమయమున జొరకర్మ, నామకరణాది వైదిక్కకియా కలాపమునకు పువ్వులు, ఫంములు, రంభా స్త ౧భములు, మామిడియాకులు మొదలయినవి కూర్చు కొనుట యాచారము. దశరథుని భవనమునం దామంగళోపచారములను సేవకు లారంభించుటకంటే ముండే స్వర్గముమండి కల్పవృక్ష కుసుమ మయనుగు పుష్ప వృష్టి కురిసి, అదియే ముగళోపచారములలో మొదటి యుపచారమైనది. శ్రీరాముని యవతార సనుయమున మానవులకంటే ముందే దేవత లానందో త్సాహములను వెల్లడించుచుండి రని భావము*, “సంతానాః ఎవ సంతానకాః (స్వార్ధమున జ్‌క్రో 1_పత్యయము), సంతాగకానాం పుషా ఎణీ సంతానకాని, _ నంతానకానాం వికారః సంతానకమయీ” అని వ్మిగహము చెప్పుకొనవలెను. పేతుషీః. ఇది పతుల్‌ధాతు వునకు “క్వసు” _పత్యయము, జీప్‌ను చేర్చగా నేర్పడిన రూపము. “క్యసుశ్చ” అనుపాణిని స్తూతము భూతకాలమున దీని [(పయోగమును సమ్మతించుట చేత, పేతుషీ-పడినది, ఆని యర్థము చెప్పబడినది. (పడినదై , అనుట సులభ బోధకొజకు మా! తమే) ట్లో. కుమారాః కృతసంసా్క్కార? వ్లే ధాతీ స్తన్య పాయినః ఆనంబే నాగ) జే నేవ సమం వవృధిరే పితుః "70

దళమ సర్షము ఏ9

వ్యాఖ్య ; కృతసంస్కారాః-చేయబడిన జాతకర్మ, నామకరణములను సంస్కారములు గలవారును, ధ్నాతీ స్తన్యపాయి వః-ధ్యాతీ- దాదులయొక్క, స్తన్య-పాలను, పాయి నషత్రాగుచున్నవా రునునగు, తే, కుమారాః- ఆరాజకుమారులు, ఆ[గజేన్యుఇవ- తమక ౦ టేముందే పుట్టనట్టున్న, పితుః-తం[డియగు దశరథు వియొక్క, ఆనందేన, సమం-ఆనంద ముతోపాటుగా, వవృధిరే-వృద్ధి పొందిరి (పెరిగిరి). (పాజాపత్య పురువు/తు పాయసము నిచ్చినప్పుడే తనకు ప్యుతసంతానము కలుగు నన్నయానందము దళ రళథునికి కలిగెను. కనుక ప్యుతుంకంటే ఆనందము అ్యగజస్థానము న్మాకమించినది. ఇప్పుడు ప్యుతులు పుట్టి పెరుగుచు డగా ఆనందముతో సైతము 'పెరుగుచున్నది అట్టు దశరథుని ఆ న ౦దము తోపాటు కృతస౦స్కారులళైన రామాదులు, దాదుల పౌాల్ములాగుచు పెరుగుచుండిరనియు, దశరథుని యానందము ఇనుమడించుచుండె ననియు భావము. “అ గేజాతం అ(గజం” మొదటపుట్టినది శ్లో. _స్వాభావికం వినీతత్వం తేషాం వినయకరస్హణా

ముమూర్భ సవాజం తెజో హావిపేవ వావిర్భుజామ్‌ "70

వ్యాఖ్య : లేషాం-ఆరాజకుమారులయొక్క, స్వాభావికం-సహజమైని (పుట్టుకతోనే వచ్చిన), వినీతత్వం-చక్కని [పవ ర్తనము, వినయకర్మణా-[కమ శిషణాభ్యాసముచేత. హవిర్భుజాం-అగ్నులయొక్క, సహజం-స్వాభావికమైన, లేజః-లేజస్సు, హవిషాఇవ-ఆజ్యాది (దచవ్యముల చేతవలె, ముమూర్శ-వృద్ధిని పొందెను. విష్టంశసంభూతులై న ఆ కుమారులకు సహజముగానే యున్న వినయ సంపద గురువుల శిక్షణముచేత, సహజలేజస్సుగల అగ్నికి వోమ్మదవ్యములచేత తేజస్సు ఇనుమడించినట్టు వృద్ధిని పొందెను. హవిర్భుక్‌ శబ్దమును అగ్ని కుపయో గించుట యుక్రియ క్రముగా నున్నది. హవిస్సును తినువాండు_ ఆజ్యాది హవిస్సు భోజనముగా లభించినప్పుడు వృద్ధిని పొందుట సహజముగదా. “హవిర్భుజాం” అని బహువచనము నుపయోగించుట కుమారచతుష్టయమన కుపమానముగా నుండుటకే. ఉపమాలంకారము. ళో. పరన్పరా విరుర్రా న్సే తద9ఘో రనుం కులమ్‌

అల ముద్యోతయామాసు న్లేవారణ్య మివర్తవః 80

40 రఘువంశము వ్యాఖ్య : పరస్పరావిగుద్ధాః -ఒకరితోనొకరు కలహించుకొనినవారగు (స్రౌభ్నాశముగలవారగు), తే- కుమారులు, తత్‌- పసిద్ధమైన, రఘోః-రఘు మవారాజుయొక్క, కులం-వంశమును, బుతవ।-వసంతాది రుతువులు, దేవారణ్యం, ఇవ-నందనవనమునువలె ఆలం-మిక్కిలిగా, ఉద్యోతయామాసుః-| పకాశింప(చేసిరి. సవకితల్దుల కొడుకు లగుటచేతను, వాలు రగుటవేతను, పరస్పరము కలహించు కొనుట లోకాదారమై యున్నప్పటికిని, ఒకే విష్ణువు నలుగురుగా బుట్టుటచేత వారం దరును అన్ని విషయములందును ఏకాఖ్మిపాయము గలవారై స్నుపసిద్ధమైన రఘు వంళమునకు మిక్కిలి కీర్తిని దెచ్చిరి. ఆది బుతువులు పరస్పర విరుద్ధ స్వభావ ములు గలవియైనను స్వర్గము నందలి నందనోద్యాన విషయమున నన్నియు నేక విధముగా నుంతుటవలె నున్నదని చెప్పుట, బాలుర దివ్యత్వమునకును, రఘువంశ మునకు! గలిగిన దివ్యశోభకును సూచకము, అలంకారము ; ఉపమ. ఈ శ్లోకమునందలి “తత్‌” శబ్దమునకు “ఆది” యని యర్థముకాదు. (పసిద్ధము అని యర్థము. కనుకనే “య శ్రదోర్నిత్య సంబంధః ఆనున్యాయము ననుసరించి “యత్‌” శబ్దము వాడబడలేదు. (పసిద్దారకమగు “తత్‌” ఆనునది “యత్‌ "ను కోరదని ఆలంకారిక సిద్ధాంతము. “పసిద్ధ _ప్టకాం తానుళూతార్థక _ప్రచృద్దో యదుపాదానం నాపేకరే.” శ్లో... సమౌనే ఒపిచ సౌభాతే) యథోఖౌ రామలత్యణా తథా భరతళతు 9ఘ్నా పీ9ళ్యా ద్వంద్వం బభూవతుః 61 వ్వాఖ్య : చ (కించ)-మరియును, సౌ_భాతే-సోదరభావము, సమానే, ఆపి-సమా నమే ఆయినప్పటికిని, యభథా-ఎట్టు, రామలక్ష్మణౌ-రాసులక్ష్మణులు, ఉ భౌ- ఇద్దరును, [పీఠ్యా-పేసుచేత, ద్యంద్యం-జంటగా, బభూవతుః -ఏర్పడిరో, తథా-అఆచదీ, భరత శ_శుఘ్నొ -భరతశ తుఘ్నులు, ఉభౌ-ఇద్దరును, (వ్రీర్యా-, పేమచేత, ద్వంద్వం- జంటగా, బభూవతుః-ఏర్చడిరి రాను లవ్మణ భరత శ తుఘ్నులకు భాతృ పేమ సమానమే ఆయియున్నప్పటికిని [ 'పేమభావము (1 ర | యే యొక్క. అధిక్యముచేత రామ లక్ష్మణు లొక్క జంటగాను, భరతశతుఘ్ను లొక గ్రాజంటగాను ఏర డీ యొకరి నొకరు విశిచియండజాలని స్నేహముతో లోకము వారికి జంటలుగా నవివ్యక మైరీ కౌసల్య సుమ్మిత కిచ్చిన పాయస _ భాగమువలన లక్మణుతును, కైకేయి సుమ్మిత కిచ్చిన పాయస భాగము వలన +. తుఘ్ను/డును పుట్టి యుండుటడేత వారికట్టి ద్వంద్వభావము సహజమై యుండెను, స్నేహమునకు

దళమ నర్గము శ్రీ బావ్యానిమి త్రముండదు, ఆంతరమైన నిమి త్తమే దానికి కారణము. అనగా అట్టు జంటలుగా నేర్పడవలె సని వారనుకొనకయే జంటలుగా నేర్పడిరనియు, నలు గురియందును భాతృ పేముకు నూూతము కొదువ లేకుండె ననియు భావము. స్నాల్మాతం :- సు-- (భొతరః యేషాం తే స్నుభాతరః స్నుభాతాణాం భావః స్నౌభ్యాతమ్‌, అని వ్యుత్పత్తి యువాది గణపధిత మగుటచే “ఆత” పత్య యము వచ్చినరూపము. శో. తేషాంద్వయో ర్వ్వయో ర్రైక్యం విఖిదే న కదాచన యా వాయువిభావస్వో ర్యథా చంద 9సముద 9యోః రల వ్యాఖ్య : తేషాం-ఆ నలుగురిలో, ద్వ్యయోః, ద్వయోః-ఇద్దరిద్ధరికి (రామ లక్ష్మణులకు, భరత శృతుఘ్నులకు నని యర్థము), వాయు విభావస్వొః, యథా- పవశాగ్నులకు వలెను, చం్యదసము_చయోః, యభా-చం దసము_ దులకువలెన్ను, బక్యం-ఐకమత్కృము, కదాచన-ఎప్పుడును, నబిఖిదే-భేదించలేదు. (చెడలేదు), జంటలుగొనున్న రామలక్ష్మణ, భరత శ్యతుఘమ్నులకు ఎప్పుతును, వీవిషయమందును ఛేదభావములేక బకమత్యముతో నుండిరి. ఆది సహజము, _స్వతస్పిద్ధమునై యుండిను. అగ్నివాయివులయొక, శ్రాయు, చం[దసమ్ముదులయొక్కయు సంబంధము _ వలె సుఖదుఃఖములందు వీడని స్నేహమేర్చడి యుండెనని భావము. గాలి అగ్ని మండుటకు సహకరించటయు, చం్యదోదయమున సమ్మురు. డుప్పొాంగుటయ లోక పసిద్ధములుగదా! ఆలంకారము: ఉపమ. "శ ప౦)జానాం ప90జానాథా స్తేజసా పఏళంయేణచ మనో జహు)) ర్నిదాఘాంతే శ్యామాఖా) దివనా" ఇవ 88 వ్యాఖ్య : (పజాగాఖాః-పభువులై న, తే-ఆ రామాదులు, రేజసా-(పభావము చేతను, [ష్మశయేణ, చ-వినయము చేతను, నిదాఘాంతే (నిదాఘ-1- అంే)- (గీష్మర్తువు ముగియు కాలమునందు, క్యామా భాః-నల్లని మేఘములు గల, దివసాః ఇన-దినములువలె, (పజానాం-జనులయొక్క, మనః -మనస్సును, జ; వుః-హరిం చిరి (ఆకర్షించిరి). _పశానాథులై న ఆరాజకుమారులు పెరిగి ఇనులలోందిరుగుచు, |గీష్మాతపమువంటి తమ తేజస్సుచేతను, _ క్యామ్యాభదివసములవంటి వినయము చేతను, [పజలకు ఆనందమును జేకూర్చుడుండి రని భావము. క్యామాభదివస

42 రఘువంశము ములు ఎక్కువ ఉన్టముగాని, ఎక్కువ శ్రైత్యముగాని లేక వోయిని గూర్చునుగదా!. “నిదాఘాంత”* పదము రావణుని యవసానదళను, “శ్యామా, భదివసములు” రామాదుల చల్లదనమును వ్య క్తముచేయును. ఆలంకారను; ఉపమ. ళ్టై. స చతుర్ధా బభౌ వ్యస్తః వనమ పృథివీపతే?

ధర్మార్ధ కామ మోజాణాం అవతార ఇవాంగభాక్‌ రికీ

వ్యాఖ్య : సః-ఆ, చతుర్ధా-నాలుగు విధములుగా, వ్య స్తః- వేరువేరుగా నున్న, పృథివీపతేః:-దశరథమవారాజుయొక ప్రా (పసమ-సంతానము, ఆంగభాక్‌ - (పత్యేక శరీరములు ధరించిన, ఛర్మార్థకామమోఇాణాం-ధర్మము, అర్థము, కామము, మోక్షము ఆనుపురుషార్థములయొక్క, అవతారః, ఇవ-అవతారమువలె,. బభౌ- (ప్రకాళించెను, పురుషార్ధ చతుష్టయము వేరువేరు మూర్తులను ఠరించినట్టున్న ఆ నలుగురు కుమారులవలన దశరథునికి గలిగిన యానందము పురుషార్థ చతుష్టయ [ప్రాప్తి యేకకాలమునందు లథించినట్టుండె నని భావము. కుమారులు మూర్రీళ వించిన పురుషార్ధములా? అని యూహించుటచేత నిది య్యుత్పేఇాలంకారము. శ్లో, గుళై శారాధరయయామాసు స్తే గురుం గురువత్సలాః

త మేవ చతురంతేళశం రత్నై రివ మహోర్షవాః 8ల్‌

వ్యాఖ్య : గురువత్సలాః-తండిపైె భక్తిగల, రే-ఆ రామాదులు, గుణైః-వినయాది గుణములచేత, గురుం-తండియు, చతురంతేశం- నాలుగుదిక్కు.లకు (_పభువైనవాండు నగు,తం, ఏవ-ఆదళరథునినే, మహార్జవాః- నాలుగు మహానము[దములు, రత్నైః, ఇవ-తమయందున్న రత్నములచేత - వలె, ఆరాభయామాసుః-ఆరాధించిరి (సంతోవ పెట్టిరి. తం్యడిపై నత్యంత భక్తిగల ఆ నలుగురు కుమారులును తమ వినయాది గుణములచేత, నాలు(గు మవోసనమ్ముద ములు తమయందున్న రత్న ములచేత చతుర్దిగీన/డగు దశరథుని ఆరాధించు చున్నట్లు ఆతనినే సంతోష పెట్టిరి అనగా దళరథుంతు లాలన పోవణాదుల చేత కుమారులను సంతోష పెట్టుట కంటే యెక్కువగా కుమారులే తమ _ వినయాది గుణములచేత తండి నానందపరచి రని భావము. గుణవంతులగు కుమారులవలన తండి మిక్కిలి సంతసించు నన్నది పరమార్థము. సమ్ముదముల నుపమాన ములుగా( జెప్పటచేత రామాదుల ధీరత్వ గాంభీర్యములు _ వ్య క్తమగుచున్నవి. అలంకారము: ఉపమ.

దళమ నర్గము శీల శ్లో. నురగజ ఇవ దంత్రై రృగ్న దై త్యాసిధారై:;

నయ ఇవ పణబంధ వ్యక్రయో్యోగ్రై రుపామయెైః

వారి రివ యుగదీన్షై ర్లోర్భి రంవై న్తదిమయెః

పతి రవనివతీనాం త్రై శృకాశే చతుర్భిః 86

వ్యాఖ్య: భగ్నదై త్యాసిధారైః (భగ్న, దెత్య, అసిధారై ౪) మొక్కవోవు నట్టు చేయబడిన, రాక్షసులయొక్క, ఖగ్గముల యంచులుగల, దంత్రై :5-దంతము లతో, సురగజః, ఇవ-ఐరావతము వలెను, పణబంధ వ్యక్త యోగ్లైః-ఫలసిద్ధిచేత వ్య క్తములైన (ప్రయోగములు గల, ఉపామయెః-సామ, దాన, ఖేద దండము లన బడు చతురుపాయనులతో, నయః, ఇవ-రాజనీథివలెను, యుగకీర్లైః-బండికాడివలె పొడవై యున్న, దోర్భి:-బావువులతో, హరిః, ఇవ-విస్హువు వలెకు, తదీయై:- ఆవిక్టువునకు సంబంధించిన, ఆంశై ౪-అంశభూతులై న, చతుర్భిః త్రే:-నలుగురగు నా రాదూది కుమారులతో, ఆవనిపతీనాం-రాజులకు, పతిః- అధిపతియైన దళర థుడు చకాశే-_పకాశించెను. ఐరావతము దంతములు దాన శరీరభాగములే. ఆర్హే చతురు పాయములు నీత్యంశములే, విష్ణువు బాహువులు ఏిష్ణుళరీరభాగములని చెప్పనక్కర లేదు గదా! అబి ఆత్మావైప్తుతనామాసి అను (శులివాక్యము వలన దశరథు౨ యాత్మభొాగములే రామాదులు, వారు విన్ద్వంళ సంభూతులగుట మరియొక విశే వము. అట్టి కుమారులతో ఐరావతము వలెకు, నీతిశాస్త్రమువలెను, విష్ణువువలెను రాజాధిరాజగు దశరథుడు (పకాళించె నని రాత్పర్యము, మొదటి యుపమానము చేత రామాదుల కౌర్యపర్మాకమములు, రెండవ యుసమానము చేత వారి రాజనీతి చాతుర్యము, మూడవదియగు విష్ణుబాహాపమానముచేతి వారి లోకరక్షణ ధర్మాను ష్షాను మవోమహిమో పేతత్వములును ధ్వనించుచున్నవి, ఉపమానోపమేయములు నాలుగు సంఖ్యలోనే పుంలింగములుగానే యుండుట గమనింపవలెను.. పెక్కు ఉపమ లుందుటచేత ఇది మాలోపమాలంకారము.. సర్గాంతము రనుక వృత్రము మారినది* ఇది మాలినీవృ త్రము-

ఇది మవోకవి కాళిదాస కృత రఘువంశ కావ్యమున రామావతారమను దశమ సర్గమునకు కేశవ పంతుల నరసింహళాన్తి రచిత తెలు(గు లఘువ్యాఖ్య

శ్రీః మహాకవి కాళదొన కృత రఘువంశము ఏకాదశ సర్గ ము

శో, శౌశికేనస కిల ఊతీళ్వరో

రామ మధ్వరవిఘాతళాంత యే

శాక పమధర మేత్య యారితః

తేజసాంహిన వయః సమీత్యతే.

వ్యాఖ్య: కౌళికేన-విశ్వామి తునిచేత, ఏత్య-వచ్చి (అయోధ్యకువచ్చి) ను, వ్నితీళ్వరః -ఆదశరథ మహారాజు, ఆధ్వర _ విఘాతళాంతయే-యజ్ఞముయొక్క విఘ్నముల కాంతి కొలుకు, కాళపక్షధరం-బాలునికి తగినజుట్టుగల (వాలుడై యన్న), రామం-ఛ్రీరాముని, యాచితః, ఖలు-కోరబడెనుసుమా!, రేజసాం- తేజస్వులు, అనగా పర్యాకమ వంతులయొక్క.-వయః-బాల్యాది వయస్సు, న, సమీశ్యతే, హీ-చూడబకదు కదా! కుశికవంశజు(డగు విశ్వామి_ తుడు ఆయోధ్యకు వచ్చి తొను చేయుచున్న యజ్ఞమునకు రాక్షసులు కలిగించుచున్న ఆటంకములను తొలగించుటకై తనవెంట శ్రీరాముని బంపుషుని దశరథుని వేడెను బాలు:డేయై యున్నను రాము/తు మవోపరా కమవంతు(డ్రే యున్నందున _ అట్లుకోరెను. పర్గాకమవంతుల విషయమున ఇతండు బాలుడా? య క్రవయస్కుడా? వృద్ధుండా అని లోకము ఆలోచింపదుగదా! అందువలన విశ్వామితుని కోరిక నమంజసమైనవే యని భావము, బాలురజుట్టుకు “కాకపక్షము. అని పేరు. “బాలానాంతు €ఖా (ప్రోక్తా కాకపశః శిలండకఃో అని వాలాయర నిఘంటువు, ఈసర్గయందు రలోద్ధతావృ త్తము అనుసరింపంబడినది. “రాన్నరావిహ రథోద్ధతా లగా* అని లవణము. రగణ, నగణ, రగజములును, ఓకలఘువు, ఒక గురువు నుండును.

వపశాదళశ నర్షము తీర్‌ శ్లో. కృచృలబ్ధ మపి లబ్బవర్శభాక్‌

తం దిదేశ మునయే సలవ్యుణమ్‌

అవ్యను[వణయినాం రభఘోః కులే

న వ్యహాన్యత కచాచి దర్శిళా, లి

వ్యాఖ్య: లబ్ధివర్ణభాక్‌ ఎక పసిద్ధులగు విద్వాంసులను 'సేవించునట్టి యాదళర థుండు, కృ(చృలబ్ధిం, ఆపి- అతికష్టముచేత తనకు లభథించినవాడై నను, సలక్ష్మణం- లక్మణసపితుండగు, తం-ఆ రాముని, మునయే-విశ్వామ్మి తునికి దిదేశ-ఇచ్చెను. (ఆదియంతే) అస్సుపణయినాం, ఆపి-[ పాణములను కోరువారియొక్కయు, అర్థిరా= యాచన, రఘోః- రఘుమవారాజు యొక్క, కులే-వంశమునందు, కదాచిర్‌- ఎప్పుడును, న వ్యహన్యత-గిరాకరింపంబడలేదు (నివృలముగా( శేయబడలేదు.) అర్థికి _పాణములనై నను ఇచ్చునట్టి యావంశము. వారికి ప్యతత్యాగము ఆశ్చర్య కరముకాదు గనుక, అనేక (వతములు, యజ్ఞము చేసి కన్న ప్పుతుడై నను రాముని విశ్వామి_తుని కోరిక _పకారము దళరథు,డిచ్చివేసెనని భావము, లబ్ధవర్ణుండగాన పండితుడు. “లబ్ధివరో విచతణః” అనియమరము* శ్లో, యావ దాదిశతి పార్టిన న్తయో;

కావ దాశు విదభే మరుత్సఖై ౪

సా సపుష్పుజలవర్తి థి ర్పెః

వ్యాఖః పార్థివః -సృథ్రివీశ్వరు;డగు దశర/థుడు, తయోః- ఆయిద్ధజియొక్క (రామలక్మణులయొక్క), _ నిర్గమూయ-(పయాణము. కొరకు, పురమార్గ సంస్కియాం-నగరమార్గసంస్కా రమును (ధూశిసంమార్జన, గంభధోదక సేచన, పుష్ప సమర్పణాద్యలంకార (కీయలను), యావత్‌ -ఎంతలో, ఆదిళతి- ఆజ్ఞాపించెనో తావత్‌-అఆంత సమయములోనే, మరుత్సళల్లై ః=వాయుదేవుని మ్మ తులచేతన్సు

• సపువ్ప్చజలవర్షిథిః-పువ్వులతో కూడిన ఆజ-ంబిందువులను వర్షించునట్టీ, ఘనైః- మేఘములచేతను, సా-ఆ నగర సంస్కార్యకియ, ఆవ-కీఘముగా, విదఠే- చేయ! బడెను, దేవకార్యము నారంథింపనున్న (్రీనువివిష్లు నవతారమగు ఠతాముని

తీగ రఘువంశనము; (పయాణ సన్నాహనుకు దశరథుండాజ్ఞాపింప(గానే, దేవతలగు వాయనఖులు ధూళిసంమార్జనమును, మేఘములద్వారా ఇం_దుండు జల సేచన పువ్చవికీర్ణనాదులను వెంటనే నిర్వర్తించి రని భావము. శ్లో తౌ నిదేశ కరణోద్య తౌ పితు

రృన్వినౌ చరణ యో ర్ని పేతతు;

థి

భూవతే రపి తయోః [పవత్స్యతో:

నమ9యో రుపరి బాస్పబిందనః శీ

వ్యాఖ్య: నిదేశకరణోద్యతా-తండియాజ్ఞను నిర్వ ర్తించటకు సిద్ధపడిన వారును, ధన్వినా-ధనుస్సుంను ధరించిన వారును నగు, తౌంఆ రామలక్ష్మణు లిద్దజును, పితుః-తండియొక్క చరణయోః-పాదములపైన, నిపేతతుః-పడిరి. (నమస్కరించిరి) భూపతేః ఆపి-రాజుయొక్కయు, _ బాపష్పనిందవః-కర్నీటి చుక్కలు, (పవతృ్యతో:-పవాసమును చేయంచోవు వారును, న; మయోః-నమస్క రించుచున్నవారు:ప నగు రామ లక్ష్మణులయొక్క, ఉపరి-మైన, నిపేతుః-పడె, ఇచ్చటి కయ క రృృపదమగు బాస్పబిండువుల నపసరి-చి “నిపేతుః” అని బహువచనముగా మార్చబడినది. ప్నితాజ్ఞను మారుబల్కక యాచరించు రామ లక్ష్మణులు (ప్రయాణ సన్న ర్డులె తండి పాదములయందు శిరస్సులుంచి నమస్త రించుచుండగా నెంతదాతయైనకు దశరంథుడు ప్యుతవాత్సల్యమువేత (ప్రవాసము చేయబోవు వారిపై కన్నీళ్ళురాల్చె నని భావము, శ్లో. శౌ పితు ర్నృయనజేన వారిణా ఉం

కించి దుజిత +ఖండళకా వుభా

ధన్వినా త మృషి మన్యగచ, ఏతాం

పొరదృష్షి. కృత మార్గతోర ణా. ల్‌

€) గి

వ్యాఖ్య : ఏతుః-తం డియొక్క, నయనజే వ-కన్ను లనుండి రాలిన, వారిణా-బాష్పోదకముచేత, కించిదుక్షితశిఖండకౌ - కొంచము తడుపబడిన జుట్టులు కలవారును ధన్వినౌ- ధను ర్ధరులును నగు, తౌ, ఉభౌ-అయిదల్లు రామలశ్ముణు

దళము సర్గ ము శ్తీ లును, పొరదృన్టి కృెత మార్గతోరణౌ.....పొరదృష్టి-(పజాసమూహపు కన్నులదేత, కృత-కల్పింప(బడిన, మార్గతోరణా -దారీయందు కట్టబడిన కలువపూ-దోరణములు గలవారగుచు, తం, బుషిం-ఆవిశ్వామిి త బుషీని, అన్వగచ్చతాం-అనుసరించి వెళ్ళిరి. “శిళా చూడా శిఖండంస్వాల్‌ ” అనియమరము. శిఖండ _ శబ్దమునకు " “శేషాద్విలాషా” అనుస తమువలన *కో (పత్శయమువచ్చి “*ధఖ్రండక” అని మైనది, వాత్సల్య పూరితవ లైన తండి కన్నీళ్ళతో తడిసిన తలలుగల రామ లక్ష్మణులు థఛమర్థరులై, [పజలక నులే కలువదండలై మార్గము నలంకఠింపగా విశ్వా మ్మితుని వెనుక నడచిరని భావము, రాముడు మారువల్కక వెళ్ళట పి లాద్జాపరి పాలన దీక్షయొక్క పరాకాష్ట. శ్లో... లమ్మణాను చర "మేవ రాఘవం

"నేతకు మైచ్చ దృషీ రిత్యసౌ నృవః

ఆశిమం (పయుయు జే న వాహినీం

సా హి రతణవిధొా తయోః తమా. 6

వ్యాఖ్య ఏ: బుషిః-విళ్వామితుండ , లక్ష్మణానుచరం, ఏవ-లక్మణ మ్యాతానుచరుండుగానున్న, రొఘవం-రామున్సి నేతుం-తీసికొనీ వెళ్ళుటకు, బచ క్‌ శ ఇతి- కోరియున్నా “(డను కారణమువలన, ఆసొ, నృపః-ఈ దశరథుడు, ఆశివం- ఆశీస్సును, (పయుయుజే-చేసెను, వాహినీం. మైన్యమును, న (పయుయుజే-పంప లేదు. హి-ఏకారణమువలననై తే, సా-ఆయాశీస్సే, తయోః... ఆకుమారులయుక్క, రక్షణవిధౌ-కాపాశుటయందు, క్ష్షమా-సమర్థమైయున్నదో; పిశ్వామ్మితుని కోరిక ననుసరించి రామునివెంట ఒకలవ్మణుని మ్మా తమే. పంపుచు ఆశీర్వదించెను. వారికి సైన్యసహాయ మక్కరలేదనియు, తనయాశీర్చలమును, ముని యను[గహమును వారిని గొపాతునని దళశఠరథు. డేటుగునని భావము. శో నూతృవర్గ చరణనృ శా మునే

శా (వపద్య వదవీం మవొజనః

"కీజతు గ్లతివాత్‌ (వవర్తినా

భాస్కరన్య మధుమాధవా వివ, |

శీర మఘువంళము

వ్యాఖ్య ; మాతృవర్ల చరణసృృళౌ-తల్దుల పాదములను స్పృశించిన వార్రై (కౌసల్య, సుమ్మిత, క్రై కలను నమస్కరించినవారై ), తౌ-ఆరావలత్మ ణులు, మహౌజసః-మవోతేజస్వియగు, మునేః-విళశ్వామి_ తునియొక్క, పదవీం, (పపద్య-మార్గవును ఆనుసరించి, భాస్కరస్య- సూర్యునియొక్క, గతివళార్‌ _ మేషాదిరా+ సం కాంత్యనుసారముగి", (పవ ర్రినౌ-నడచునట్టి, మధు మాఠవెౌ, ఇవ-చై _తవై ళాఖ మాసములవలె, రేజతుః-.! పకాశించిరి- తల్దులకు నమస్కరించి మహాతేజస్వియగు విశ్వామి, తునివెంట నడచుచున్న రామలక్ష్మణులు, మేషాదిరాసు అను జేరు సూర్యగతిననునరించు చైై' ఈ, వైశాఖ మాసములవలె (పకాళించిరని భావము. ఇచ్చట విశ్వామి(తుండు సూర్యునివలెను, రామలమవ్యణులు, మధు. మాధవ మాసములవలెను ఉండిరని చెప్పటచేత నిది యుపమాలంకారము, చై[ఈ, వైశాఖ మాసములు ఎండవేడిమి కలవియైనను పువ్నవలభరితమగు [పకృతిని గలిగి యున్నట్టు రొమలక్మణు లాన్హాదకరమైన తేజస్సుగళిగియుండి రనియు, వీళాం మ్మితు(డు చండభానుతేజస్కు(డై యుండెననియు _గహింపవలెను. “స్వాచ్చె తే చై[తికో మధుః”, వైళాతే మాధవో రాధఃో ఆనియమరము, -ా శ్లో. వీచిలోల భుజయో స్తయో ర్గతం

ఎ”ళవా చృపల మప్యళోభథత

తోయచాగమ ఇవోద్ధ్యభిద్యయో

శ్నామధేయ సద్భళం విచేష్షితమ్‌. ర

వ్యాధి? ; వీచిలోల భుజయోః-తరంగములవలె చంచలములగు భుజములు గల, తయోః-ఆరామలక్ష్మణుల యొక్క, చపలం, అపి- బాపల్యముగలదై యున్నను, గతం-నిడక, తోయి దాగమే- వర్దాకాలమునందు, ఉద్ధ్యలిద్యయో:- ఉర్ధ్య విద్యము లకుకేర్గుగల నదములయొక్క. నామధేయ సద్భశం- శే రకు+దిగిన, విచేష్టి తం, ఇవ-వ్యాపారమువలె, శై శవాత్‌-వాల్యమువలన, అశోభత-ఆందముగానే కన పడిన . బల్యచాపల్య వశమున రావ లక్ష్యణులు చేతులను ఊపుకొనుచు నడచుట చూచుటకు ముచ్చటగా నుండె ననిభావము, ఉబ్బతి ఉదకం ఇతి ఉద్ధ్యః అనింషు, ఖినత్రి కూలం ఇళిభిద్యః అనియు నర్ధములు గల యా రెంటు శబ్దములును నడనుల పేర్ణయి యుండగా వానిని “ఫిద్యోద్యానదే” అని పాణిని నిపతించిి గెకవ్‌ (పత్మయాంతములుగా జెపె ను.

సశాదళ నర్గము శ్త్రి శో, శౌ బలాతిబలయోః; స$ిభావతో విద్య యో: పథి ముని (వదిన యో: మమతుర్న మణికుట్టిమోచితా మాతృపార్శ్వ పరివర్తనా వివ. రి వ్యాఖ : మణికుటిమోచితౌ-మణుల పరచిన నేలకై నతువందగిన, తౌ ఆళామలక్ష్మణులు, మున్మిపదిష్టయోః-విశ్వాము, తునిచే నవదేంప(/బడిన బలాతి బబయోః, విషవయోః- “బూ, అతిబల” ఆనుపేర్స(నం మం [తములయొక్క, [పభావతః- సామిర్థ మువలన, మాతృపార్శం పరివ రౌ, ఇవతలి పక్కన ఉన్న వారు వలె పథి-మార్గమునందు, నమష్షతుః-వాడిపోందః (ఆలసిపోలేదు). చలువ రాళ్ళు పరచిన నేఎపై డిరుగు సుకుమూర కమారులై నప్పటికిని రాడులక్మణులు విశ్యామి, తు డుపదేశి:చిక బలాతిబలా విద్ధాాపభావసువలన కఠి "భూములపై నడమటవేళగాని సకాల భోజనాదులు లేనంమవలనగాని ఆలతంఖె. దక త పక్కన నున్నట్లు నుఖముగొ నుండిరని భావము. ఈ సందర్భమునందలి రామాయణ శ్లోకము ఈ నిషయమును దృఢపరముచున్నది;:__ శ్లో, “థుక్చిపాసే న తే రామ! భవి ష్యేతే నరోత్తమ! బలా మతిబలాం వైవ పఠతః వథీ రాఘవ!” . మార్గమునందు బలా ఆత్తీబలా మంతముఎసు బతింయచో నీకు ఆకలి దప్పులు కలుగ(టోవు రావా! అని యర్ణి. ఈ వ్‌ద్యల _పభావమువలన రామున కరణ్యసంచారము మిక్కిలి సులభమైనది. శో పూర్వ వృత్త కథితై ; వ శావిద నాానుజః పితృనఖన్య రాఘవః ఉవా్యామాన ఇవ వాహానోపితః పాదణార మపిన వ్యభావయత్‌ , 10 వ్యాఖు ; వాహనోచితః-ఉ తమాళ్వరభాదులనెక్కీ [1పయాణము చేయం దగి, సానుజః, రాఘవః ఎత్ష్మణనహితు/డగు రాముయు,.. పురావిద-పురాణ కే గ్ర

50 రఘువంశము కథల నెరి(గినవా(డును, పితృసఖస్య-తనత,డికి మి. తుండును నగు విశ్వా మితునియొక్క, పూర్వవృ త్తకథిత్తై :-పూర్వకాలపు కథలకు చెప్పుమాటలదేత, ఉహ్యామానః, ఇవ- మోసికొనిపో/బడుచు న్నవాని వలే, పాదచారం, అపి-కాలినడ కను గూడ, నవుభావయత్‌ -మ కస్సున కెక్క్సించుకొనలేదు. మనస్సునకు నంశోష ముకు గలిగించు పూర్వకథలను విశ్వామి _తుంయ చెప్పుచు ఐడుటచేత ఆ సంతోష ములో తాను కాలి నడకన వెళ్ళుచుంటి నన్న తలుపే రాషుఏకి( గలుగళేదని భ్రానము, ఇది లోకానుభవసిద్ధము, మధుకు సంభాషణ పుకేయును మము నడ చుచో దారి యెంతదూరమైనను క్షేశముకు భాఎంపక వెళ్ళుయిము గదా! శ్లో తౌ సరాంసి రసవద్భెి రంబుఖిః ల. కూజితై ౪ శుఏలిసుఖై ౩ పత త్హి౦ణః చాయవః సురభిపుష్ప కేణుఖి శ్ళాయయా చ జలదాః సిపేవిశే వ్యాఖ్య : తౌ-ఆరామలక్ష్ముణులను, సరాంసి-సరస్సులు, రసవద్శిః- మధురములగు, అంబుఖిః జలములచేతను, పత త్రింణః-పత్షులు, శతిసుఖై :ః చెవుల కీంపైన, కూబిత్రె 1-ధ్యనులవేతను, వాయవః-వాయువులు, సురఖిపుష్పరేణుభిః- సువాసనగల పువ్వుల పుప్పాడులచేతను, జలదొం-మేఘములుు భాయ మా-నీడ దేతను, సిషేవికే- సేవించినవి. విశ్వామి_తునివెంట కథలువింటూ వెళ్ళుచున్న రామలక్ష్మణులకు దప్పియైనప్పుతు సరస్సులు మకరజలఅములను పతుఎ చెవుల కింపైన ధ్వనులను, గాడ్చులు పరిమళ వంతములగు పుప్పాతులను, ఎండత ుఐనీక మేఘములు నీడలను ఇచ్చి సేవించినవట. మవోవిమ్థుస్వరూపుడ గు రాముడు తమ వద్దికి రాగానే (పకృతియుంతయు పులకించిన దనియు, అవియన్నియు అట్లు సేవించి ధన్యములై న వనియు భావము. శ్లో. నాంభసాం కమలళోభినాం తథా శాఖనాంచన పర్మిశమచ్చిచామ్‌ దర్శ'నేన లఘునా యథా తయోః ప్రీతి మాపు రుభయో న్తపస్వినః. లి

పళాదళ సర్గము ధ్‌

వాంఖి ; తపస్వినః -మునులు, లఘు నా-తమకిష్టమైగ, తయోః ఉభ మో:-ఆరామలవ్ష్మణులిద్దరియొక్క, దర్శనేన-దర్శనముచేత, యఖభా-ఏవిధ ముగానై తే, 1 పీతి-ఆకంవమును, అపుః-పొండిరో, తభా-ఆవిధముగా, కమల కోభినాం-కమలములతో _పకాశించుచున్న, ఆంభసాం- ఉదక ములయొక్క, దర్శనేన-దర్శనముచేత గొని, పరి శమచ్చిదాం- అలసటను పోంగొట్టునట్టి, శాలి నాం-చెటయొక్క, దర్శనే ళచ-దర్శనముచేతగాని, న, ఆపు:- పొందలేకపోయిరి రామలక్ష్మణుల దర్శనము వనమార్షముండలి ముకులకన్నులకు హామిగానుండె నని భావము. ఇచ్చటి “లఘు ” శబ్దమువకు “ఇష్టమైన” అని యర్భము, “;తివ్విష్టేఒ ల్చేలమూ :£” ఆనియమగము

ర్‌ ల అచ ళ్‌

శ్లో... స్థాగ్గు దద్ధ వపుషు స్పృపోవనం

('పావ్య చాళరథి రా తృళార్యుక 8, *

విగపేణ మదనన్య చారుణా

సో2 భవత్‌ 'వతినిధి ర్న కర్మ నా 18

వ్యాఖ్య : సః-ఆ, ౨త్త వా య్మ్యుకం-పటుకొబడిన ధ'.స్నుగల, దాశరథీః- భీవాముండు, స్థాణు వద్ధవపుష:-+పునచేత దసహింపబడిన శరీరముగల, మదనస్య- మన్మథు) యొక్క, తపోవవం, (పాష్క-తపోవవముము. (పవేశించి, చారుణా- అందున, వి గహేణ-శరీరముకేత, పతినిధిః-(పతిరూపము గలవాడు, (సమా నుండు) ఆభవత్‌ -ఎర్యాసు రర్మణా-షున్మథుని చేతలతో మా_తము, న-కాదు. ధకుర్థరుండై యున్న రాముండు చేహమాత సామ్యవఎుచేత మదన నుందరు(డ్రై యుండ .నియు, మక్యథుండు చేయుము మనళ్చాలన రూపమైన తపోవిఘ్నమును చేయక, ముషుం కానందమురు గలిగించు చేహ సౌందర్యము గలవా(తుగా నుండె ననియు భావము. శో. శౌ నుకేతు సుతయా ఖిలీకృతే

ౌళిశా ద్వదిత శాపయా పథి

నిన్యతుః స్థలని వే? తాటనీ

లీలయే వ ధనుషీ అధిజ్యళామ్‌. 14

ల్‌ల్లి రఘువంశము వ్యాఖ్య ; కౌశికాత్‌-కథలు చెప్పుచున్న విశ్వామ్ని తునివలవ, విదిత

శాపయా-తెలియంబడిన శాపను గలదియగు. సుకేతు సుతయా-సుక్షేతు ప్కుతిక యగు తాటకచేత, భిలీకృతే-నడచుటకు వీలుపడనట్లు చెడగొట్ట/బడిన, పథి-మార్గము నందు, తౌ-ఆరానులత్ష్మణు లిద్దరును, స్థల: వేశి తాటనీ-స్థల నివేశత-ఉంచందగిన చోట నుంచ(బడిన, ఆటనీ-ధనుస్సుల చివరిభాగములు గలవారై, లీలయా, ఇవ- అతిసులభముగానే, ధనుషి-తను ధనుస్స్పులకు, అధిజ్యతాం-ఎక్కు_ పెట్టబడిన యల్సై[తాతు కలవానిని-నిన్యతుః-చేసిరి తేభనుషి ఆధిజ్యతాం నిష్యతుః” ఆ వాక్యము. ఇది ద్వికర్మక కర్తరి (పయోగయు. “నీ' ధాశువట్టిది కనుక. “విదితశాపయా” అను విశేషణము, తాడకరు అగస్సుని వలన గలిగిన భాపమును రాసులవ్మణులకు విళ్వామి. తుండు చెప్పెనని తెలుపును. “ఆగ స్త్యః పరమ (కద్ధ స్తాడకా మఖిశ ప్రవాన్‌, పురుషాదీ మహాయక్షీ వికృతా వికృతానవా, ఇదం రూప మపావహాయ దారుణం రూప మస్తు తే” అం రామాయణ వచనము, అట్టు తాడక భయుకర రూపముతో ఖిలమైయున్న ఆ మార్గమునందు మనుమ్యలను భక్షించునన్న సంగతిని విశ్వామితుండు చెప్పుటచేత రామలక్ష్కణులు- ధనుఃకోటులను నేలపైనుంచి, వంచి, యల్లైతాళ్ళను. బిగించి. తొడకావధార్థమై సిద్ధపడి రని భావము. “ఖి= ముపహతం స్థానమ్‌” అని హలాయుధ నిఘంటువు. ళో... జారి నినాద మథ గృవ్హాతీ తయోః

'పాదుళాస బవులతపా ఛవిః

తాడశా చలకపాలకుండలా

కాలికేవ నివిడా బలాకినీ. కేర్‌

వ్యాఖ్య : అథ-తరువాత (రామలక్ష్మణులు ధనుస్సు లెక్కపెట్టి మోగిం చిన పిమ్మట), తయోః -వారిద్ధరియొక్క,జ్యాని నాదం- ధనుష్టంకారమును, గృఫ్హతీ- ఎరిగినదియై (విన్నదియై), బహుల క్షపా ఛవిః-కృష్ణపక్ష ర్మాతి వర్ణముగలదియు, చల కపాల కుండలా-కదలుచున్న తలప్పుతెల కుండలములుగల, తాడకా-తాటక, నిబీణా- దట్టమైన శరీరము గలదియు, బలాకినీ-తనచుట్టు కొంగలు గలదియు నగుచు, కాలికా, ఇవ-మేఘ పంక్రి వలె, | పాదురాస- పత్యక్షమయ్యెను, రామ లక్ష్మణ ధనుష్టంకార ధ్వనులకు కోపించిన తాటక, నల్లని శరీరకాంతితో, తల ప్వురెల కుంగలములతో, భయంకర శరీరముతో, కొంగలు తనవద్దనున్న నర

ఏళకాదళ సర్గ ము రప మాంసమునకై చుట్టుకొనుచుండగా మేఘపంక్తివలె _పత్యక్షమయ్యె నని భావము, “కాలిక” యనగా ఘనావలియని విశ 8 నిఘంటు వచనము. ళ్లు తీవవేగ ధుత మార్గ్షవృ్యతయా

(వేత చీవరవసా స్వనోగయా

అభ్యభావి భరతా గజ స్తయా

చాత్యయేవ పితృ కాననోళ్ణయా 16

వ్యాఖ్య: తీవ వేగ ధుత మార్గవృక్షయా- ల త్యంతమైన గమన వేగముచేత ఊపివేయబడిన మార్గవృకములు గలదియు, (పేతలీవర వసా-పీనుగుల వస్త్రము లను ధరించినదాయు, స్వనోగయా- సింహనాదములచేత భయంకరమైన, తయా. ఆ తాటకచేర, పితృకానరోత్స యా -పితృకానన-కృళానమిు నుండీ, ఉళ్టయా-లేచిన 1 వాత్యయా, ఇవ-గాడ్పు గుంపుచేత వలె, భరతా గజః -ట్ర్రీరాము(డు, అభ్యభావి- తిరస్కరింపబడెను. అతి వేగముతో చెట్లను ఊపుచు, చింకిపాతలను లేపుచు, పెద్దధ ప్రనితోగూడిన శ్మశానమునందలి సుడిగాలి వలె తీవవేగాదులు గల తాటక రాయిని చుట్టుముట్ధి నని ఖొావము అలంకారము ; ఉపమ. త్‌ ఉద్యతై కభుజయప్ని మాయతీం ౧౧ నా. లు ల

(శోణిలంలి పురుషొం[త 'మేఖలామ్‌

తాం విలోక్య వనితావధే ఘృణాం

పవ్మతిణా నవా ముమోచ రాఘవః. 17

వ్యాఖ) ; ఉద్యతై కభుజయస్టీం-ఎ త్తబడెన దుడ్డుక్కరవంటి భుజముగలదియై, ఆయతీం-వచ్చుచున్నదియు, (శోజిలంబి పురుషాం[ తమేఖలాం---[శోణిలంబి- పిరుదులపై (వేలాడుచున్న, పురుషాం్యత-మనుమవ్యుల [ పేగులనెడు, మేఖలాం- మొలనూలు గ అదియున గు, తాం-ఆ తాటకను, విలోక్య-చూచి, రాఘవః- థ్రీరాముండు, వనితావధే- స్త్రీవదయందలి, ఘృణాం-దయను, లేదా ఆసహ్యభావ మును ప్మతిణా, సహ-బాణముతో(గూడ, ముమోచ-వదలెను. తనను జంపుటక్రై భుజమునెత్తి భయంకరముగా వచ్చుచున్న కాటకను, “స్తన జంపుట పాపము

ధ్‌ రఘువంశము అనుభావమును విడచి, శరముదేత గొను. ఇచ్చట నేక కాలమున రాముడు జాణముసు న్ర్రీయందలి కరుణతోపాటు విడివెనం చెప్పటక నిది “సహో క్రి” అలంకారము. న్త్రీవవ పాపకృత్య మముట నిరపరాధిని లేదా ఆతతామిని కానట్టి శ్రీవిషయము. ఆతకాయిత్వము (చంప(దలచుకొని వచ్చుట) గల శ్రీవిషయము కాదు. కనుక రామననికి స్త్రీవర పాతకము నంటంగట్టు విమర్శనము సరికాదు. మనువు అఆతతాయివధ దోషము కాదనీ ముట్లు చెప్పెను, ల్లో, “*ఆతతాయిన మాయాంత/౧ వహన్యాదేవావిదారయన్‌

జీఘాంసంతం జిఘాఎసీయాత్‌ న తేన (బహ్మవి భవేత్‌

నాతతామివదే దోషో హంతు ర్భవతి కశ నొ శ్లో, య చ్చృకార వివరం శిలాఘనే

శాడకోరసి స వామసా యక।

అ పవిష్ట విషయన్య రతసా:6 _

చ్వారళా మగమ దంతకన్య తత్‌. శేష్‌

వ్యాఖ్య : సఖ రామసాయక:- ఆరామునినాణము, శిలాఘనే-రాతివలె గట్టిరై యన్న, తాడకోరని-తాఓకయొక్క వషస్థలముగందు, యత్‌, వివరం-ఏ రళ్యధమును, చకార-చేసెరో, తత్‌ -ఆది, రక్షసాం-రాక్షనులయొక్క, , అపవిష్ట విషయస్య-,పవేశింప దేశముగల (ఇంతకుముందు (ప్రవేశింపని రాక్షనదేశ ముగల). ఆంతకస్య-యమధర్మ రాజు“కు, ద్వారతాం-ద్వారమగుటను, ఆగమత్‌ - పొందెను, థ్రీరాముండు తాటక వచషస్థలమున బాణముచేత చేసిన రంధము యనధర్మరాజు నకు రాశ్షసదేశ (ప్రవేశమునకు ద్వారముగా నేర్పడెను.. ఇది (పథమ రశ్షోమరణ మనియు, ఇ/కమీద చచ్చురాక్షసు బెందరోగలరనియు సూచన. తకాటకను శిలగా చెప్పుట ఉపనులో లింగస్వారస్యముకొజకు “తాడక్కా శిలా” శబ్దములు రెండును శ్రీలింగములే. పాషాణ ప స్తంాదులు పుంలింగములు కనుక వాటిని వాడలేదు. ల్లో, చాణలభిన్న హృదయా నిపేతుషీ

సా న్వశాననభువం న శేవలామ్‌,

విష్టష్ణతయ వరాజయ స్ట్‌రాం

'శావణశియ మపి వ్యకంపయత్‌ * 19

ఏకాదశ సర్గము ల్‌ల్‌ వ్యాఖ్య ; బాఇభిన్న హృదయా-రామబాణముచేత చీల్చబడిన వక్షస్థలము గలదియై, నిపేతుషీ-నేలపైంబడిన దగుచున్న, సా-ఆతాటక, కేవలాం-ఒక, స్వకా నవభివం-తన యరణ్యభూమిని మామే, నవ్యకంపయత్‌ -వజికింపలేదు, విష ప్యతయ పరాజయ స్థిరాం-విష్పష్టతయ-మూడు లోకముల యొక్క, పరాజయము-ఓటమిచేత, స్టిరాం య నిలువ దొక్కుకొని యన్న, రావణ శియం, _ అపి-రావణాసుకుని రాజ లక్ష్మిని సైతము, వ్యకంపయత్‌ - వణకించెను. రామబాణఅహతయై పడిన తాటకవలన ఆమెయున్న కానన (ప్రదేశము వణకిపోయెను, ఆమెయనుచరులు గూడ భయకంపితులై రి. ఆంతేకాక అాటకావభ (శవణముచేత రావణునికిగూడ భయముగలిగె నని భావము. కేవల శబ్దము “కేవ లం” ఆనినపుంసకలింగమునందు పయోగించినప్పుడు మ్మాతమే నిర్ణయము అను అర్థమును దెలపును. శో. శామమనుథ శరేణ ఆాడిళా దుఃస పేన వ్యృాదయే నిళాచరీ, గంధవ [దుధిరచంద నోమితా జీవి శేళశవసతిం జగామ సా, విం వ్యాఖ్య : సా, నిళాదరీ- ఆరాష్షసి (తాటక), దుస్సహేన-సహించుటకు శక్యముగాని, రామమన్మథళరేణ-మదన _సుందరు(డగు రామునిదాణముచేత, హృదయే-వక్షస్థలమునందు, తాడితా-కొట్టబడినరియై, గంధవ్య దుధిరచందనోక్షితా- దుర్గంధముగల ర క్తమను చందనముచేత పూయంబడినదియై, _ జీవితేశవసంతి-సర్య (పాణుల జీవితమున కధిపతియగు యమునియొక్క నివాసమునకు (నరక మునకు) జగామ-చేరెను. ఈ శ్లోకమునందలి విశేషణముల యర్థబంమున ఒక అలభిసారికా నాయికావృత్తాంతము గోచరించుచున్నది. ఎట్లనగా, నిశాచరీ-ర్మాతివేశ సంచారము చేయునట్టి యభిసారిక, దుస్సహేన -సహించుటకు శ క్యముగాని, రామ మన్మథశరేణ-అందగాడగు మన్మథుని బాణముచేత హృదయే - మనస్సు నందు, తాడికా-కొట్టబడినదియె, _ గంధవ్న దుధిరచందనోక్షితా- పరిమళముగల కుంకుమపూవు రసముచేతను, ్రీగలధము చేతను, పూయబకిన శరీరవు గలదయె జీవిరేశవసతిం-(పాణనాథుఏ మందిరమునకు, _ జగామ-వెళ్లిను ఆలంకొరము: (పక్కతా_పకృతశ్లేష, “హృదయం మన ఉరసోః” అను విశ్వనిఘంటు వచ నముదేత హృదయ శబ్దమునకు వక్షస్థలము, మనస్సు రెండును ఆర్థములే,

వ్‌ రఘువంశము “రుధిరం కుంకువూసృడోః” ఆఫేయు. పశ్య” ఘ-టువే కముక రువర శబ్దమునకు రక్తము ుంయముపు శ్వ నర్థములు. “జీవితే” శబ్దము యౌగికార్థమున యము, జెప్పుట చమక్కార' యం శ్లో, న్రైర్బుతక్ను మథ మ తవ నుసి నేః

(పాప దృన్ర మవదానతోషితాత్‌,

జోత రిధననివ=తి భాన్క రాత్‌

సూర్య కాంత ఇవ తాడకాంతక: |

వా ఖా ౩; ఆథ-తరువాత, తాడగాంతకః -రాముకు, అవదాళతోషితాత్‌-తన పక్యారమయిచేం పుతోషంచిప్క మునేః-విళ్వామి_లునివలన, నై ర్యతఘ్నం-రాష సును జ-పునట్టి, మంతవత్‌-సమంతకమ*, అశ్ర్రీం-దాణమును? సూర_కాంతః- ఘూర్యకాంతమణి, వాస్కాగాతి -సూర్తుంవలప, ఇంభనని పాతి -కజ్ఞలను దహించు నట్టి, జ్యోతిః, ఇన -ముఎటనువళె, ' పాఎత్‌-పౌొందె స, సూర్యకాంతమణి భాస్స-రుసి వలన తేజస్సు ఘవలె [పీకుండ్రై న వక్వామీ_ తునవలన రాక్షసఘ్న మైన అస్త్ర యు సము తకముగా రాముడు స్యీక రించి నష థావము. అ-౨కారము;ః ఉపమ, “*ఆఅవదాన”ొ మనగా పర్శారమము, “పరా క బూ౬వదాంంస్యాత్‌” అని భాగుర్‌ చెప్పెను. భాస పనితో విశ్వామ్మితు-కేన్‌, సూర్యకాంతవ ణితో రాముసికిని వోలిక చెప్పుటలో గుప+వషసంబంధము సహజమై రాముండు గర్వన్ముగహము నాకర్షీ ంచెనని సూచింప(బడసది. థో వామనా శమందు తతః పరం న.

పావనం కుత మృపే రుపేయివాన్‌,

ఉన్టనాః (ప్రథమజన్మ చప్టా

న్యస్మరన్నపి బభూవ రాఘవః. 22

వ్యాఖ్స ; తతఃపరం-ఆతరువాత, రాఘవః-శ్రీరాము(ండు, బుషేః- కథలు చెప్పచున్న విశ్వామ్మి తువవంన, [1శుతం-విన(ఐడివదియు, పావనం-పవి (తతను జేకూర్చునదియు నగు, వామన్నాశమపచం-తన పూర్వావతారమగు వామ

పళాదళ నర్గము వ! నునికి నివాసమై యుండిన ఆ్మశమస్థానమున, ఉ పేమివాన్‌ -చేరినవాడగుచు, పథమజస్మచేష్టితాని- పూర్యజన్మ కృతములగు విషయములను, అస్మరన్‌, అసి- న్మరించుకొనలేనివాండై నను, ఉన్మనాః-ఒక విధమగు జౌత్సుకము గలవా(డు, ఇఐభూవ-ఆయ్యెను. విశ్వామి తుని కథాకథన (పస క్రిలో వచ్చిన వామాన్న్మాశమును జేరినప్పుడు శ్రీరామునికి తన పూర్వజనృస్మృతి లేకపోయినను, ఆజ్ఞాతసంస్కార భావము. భారతీయ వేదాంతసిద్ధాంతము నమసరించి మానవునికి సంభవించు జన్మ పరంపరలో _పా్తనసంస్కార బలమువలన మశోవికారములు గలుగుచుండునని ఖావము. శ్లో. అనసాద ముని శాతగ్ణన స్తతః

శిష్యవ్నర్ష పరికల్పిళా ర్హ్హణమ్‌,

బన్ట పళ్లవపుటోంళోళి దుమం

దర్శనోన్ముఖ మృగం తపోవనమ్‌. వ్ర

వ్యాఖ్య : తతః-తరువాగ, ము9ః-విళ్వామి_ తుండు, శిష్యవర్ల పరికల్పితా ర్హణ:-శషవర్గ-శిష్యబృందముచేత, పరికల్పిత- సిద్ధ ముచేయంబడిన, ఆర్హ్హణం (అర్హణా అస్మిన్‌ ఆస్తి ఇతి ఆ ర్ల్షణం)-పూజాసొమ(గి గలదియు, బద్ధ పల్లవ పుటాంజలి దుమం-బద్ధ -జోడించుకున్న, పల్లవపుట-దౌన్నెలవలెనున్న _ చిగురా కులే, ఆంజలి-దో బుళ్ళుగాంగల, (దుషం-వృక్షములు గలదియు, దర్శనోన్ముఖ మృగం-విశ్వామి_తదర, నముకోసమై పైకిబాచిన ముఖములు గల ల్‌ళ ఛతోంగూడి నదియునగు, ఆత్మనః -తనయొక్క, తపోవనం-తపోవనమును, ఆససాద-చేరెను. ఆతిథిసత్కార, భ క్రి, వినయాదులను ఆ్మశమమునందలి శిష్యవర్గము, వృక్షములు, మృగములు స్రైతముపాటించు కాంతినిలయమగు తన య్యాశమమును రామలక్ష్మణ సఖీతండగు విశ్వామిఈుండు చేరెనని భావము. శ్లో తత దీకీత మృషిం రరథతు లం

ర్విఘ్నుతో దళర థాత్మకౌ శరైః

లోక మంధతమసాత్‌ (కమోదిళొ

రశఖిః శి దివాకళా వివ ల

పళ రఘువంళము వ్యాఖ్య : త్యత-ఆచ్చట (విశ్వామ్మితుని తపోవనమునందు), దళరఖా

త్మజౌ-దళశరథుని కుమారులిద్ద లును (రామలక్ష్మణులు) ,దీ్ష్షితం-యజ్ఞదీఇా సంస్కా రమును పొందిన,బుషిం-విశ్వామి_తుని, శరై 8-బాణములచేత,విఘ్నఈః -విఘమ్నముల నుండి, లే మోదితా-వరుసగా ఉదయించిన (ర్యాతియందును, పగటియందును) యీ! దివాకరౌ-చందు(డును, సూర్యుండును, రళ్ళిభిః- కిరణములచేత, ఆంధ తమసాత్‌- గాఢాంధకారమునుండి, లోకం, ఇవ-పాణిసమూహమును వలె రరక్ష తుః-రక్షణ చేయుటకు! బూనిఠి, ర్మాతియందు చం్యదుడును, పగటివేళ సూర్యుంతును వరుసగా లోకమును గాఢడాంధకారమునుండి కాపాడునట్టు, యజ్ఞదీక్షితుంర్తైన విశ్వామ్మితుని, తమశరములచేత రాక్షసులు చేయవిఘ్నముల నుండీ రక్షించుటకై , కరి తరువాత నొకరు జాగరూకులై యుండిరని భావము. ఆలంకారము:ఉపము, శ్లో, వీత్యు వేది మథ రక్తవిందుథి తాయ

రృంధుజీవ పృథుఖిః (పదూషిళాష్‌,

నంభమో ౬ఒథవ దపోఢక ర్మణాం

బుత్విజారి చ్యుత వికంకత (నుచామ్‌, విల్‌

వ్యాఖ్య ; ఆథ-ఆతరువాత, బంధుజీవ వృథుభిః-మంశెనపూలయంత పెద్ద వియగు, రక్త బీిందుఖిః- నెత్తురుచుక్కలచేత, (పదూషితాం-కలుషితముచేయంబడిన వేదింంయజ్ఞవేదికను, వీక్ష్య-చూచి, ఆపోఢకర్మణాం-వదలివేయంబడిన తమతమ పనులు గలిగినట్టియు,చ్యుత వికంకత (సుబాం-చేతులనుండిజాటీనపుల్ల వెలగక ఖ్జలతో చేసిన (సుక్కులుగలిగినట్టియు, బుత్విజాం-యజ్ఞమునందు నహకరించు బుత్వి జులయొక్క, సం భమః-సంచలనము, అభవత్‌ - జరిగెను. యజ్ఞ వేదికమీద పెద్ద పెద్ద నెత్తురుచుక్కలుపడి దూషితమైపోగా, దానిని చూచిన బుత్విజులకు భయము కళ€ిగి, వారిచేతులనుండి 1నుక్‌ (సువములు జారిపడెననియు,వారు తమపనులనుమాని కంగారుతో కలవరపాటు(జెంది రనియు భావము, హొమము చేయునప్పుతుపయో గించు గరీటెలపంటి కజ్ఞపనిముట్లకు (నుక్‌ (సువము లనిపేరు. వాటినిచం్యడ, ప్ప వెలగకజ్జలతో చేయవలెనని శాస్త్రముం ళా ఉన్నుఖః సపది లమ్ముణా [గజో

జాణ మాశయముఖా త సఎముద్ధరల

ఏకాదళ సర్గము ర్‌9

రతసాం బల మపళ్య దంబళరే

గృ(ధపతు పవనేరిత ధ్వజమ్‌. 26

వ్యాఖ్య : సపది-తక్షణమే, లక్కణ్మాగజః-రాము(గు, బాణం-బాణమును, ఆ శయముఖాత్‌ -అంబుల పొదినుండి, సముద్దరన్‌ - పైకిందీయుచున్న వాండగుచు, ఊర్థ్యముఖః -ఆకాశమువై పున కెత్తిన ముఖముగలవా.డై ఆంబరే- ఆహాశమునందు, గృగరపక్షపవనేరితధ్వజం -- గృ ధపక్ష-గద్దలరెక్కలయొక్క, పవన-గాలిచేత , ఈరిత -కదలింపబడీన, ధ్వజఎ- రథముల ఇండాలు గలదియగు, రక్షసాం-రాతసుం యొక్క-; బలం- సైన్యమును, అపశళ్యత్‌ -చూచెను. యజ్ఞ వేదిక రక్తమలినము కాగానే తూజీరమునుండి బాణమును దీయుచు, ఆకసమువై పుకు చూచిన రామునికి _గద్దల రెక్కలగాలిచే రెపరెప లాడుచున్న రథకేతనములు గల రాక్షసపసైన్యము కనపడె నని భావము. రొథభములపైన టద్దీలాడుట రాక్షసులకు దుళ్ళకునము. “ఆసన్నమృ త్యోర్నికటే చరంతి గృ ధాదయో మూర్ధ్ని గృవొర్భ 3లొగే” గద్దలు మొదలగుపములు మృత్యువుసమిపించిన వ్యక్తి తలపైనగాని, ఇంబీపైభాగమునందు గాని తిరుగును అని శకునార్ణవమునందుకలదు. శ్లో. తత యా వధిపతీ మఖద్విషాం

తా శరవ్య మకరో త్స నేతరా౯

కిం మహోరగ వినర్చి వికమో

'రాజీలేషు గరుడః వవర్శతే? ౮

వ్యాఖ్య : సః-ఆరాము(తు, త్యత- ఆరాక్షససైన్యమునందు, యౌ-ఏయి ద్ధజు, మఖడ్విషాం-రాక్షసులకు, అధిపతీ- ఆధిపతులై యున్నారో, తౌంఅయిద్దఅగు సుబాహు, మారీచులను, శరవ్యం-తనబాణమునకు లక్ష్యముగా, అకరోత్‌-చే సెను, ఇతరాన్‌ -ఇతరరాశసులను, న-కాదు; (తభాహి-అఆదియుక్త మే) మహోరగ విసర్పి వి, కమః-మహాసర్పముల పై-ఐకు పరా్శాకమముగల, గరుడః -గరుత్మంతు(డు రాజి లేషు-ఆల్బములగు జలజంతువులపైకి, పవర్త తేకిం!. వెళ్ళునాయేమి? వెళ్ళదు అని అర్థము. (శ్రీరాము( డారాక్షస సై న్యపతులగు నుబాహు మారీచుల పైకి దనబాణము అను వేయం బూనెను గాని యల్పులగు నితరరాక్షసుల పైకి గాదు గరుత్మంతుడు

60 రఘువంశము మహాసర్పముల మీదికి వెళ్ళునుగాని జలజంతువుల పైకి వెళ్ళండుగదా! అనితాత్చ ర్యము. ఆఎంకారము; అర్ధాంతరన్యాసము.”“ఆలగర్జో జలవ్యాలః సమౌరాజిలడుండుఖె" అనియమరము. శ్లో. సోజ౬షస్త్రు మ్య్ముగజవ మహన్త్రకోవిదః

సందధే ధనుషి వాయు దై వతమ్‌

"శన శె లగురు మపష్యపాతయత్‌

పాండు పత మీవ కాడకా సుతమ్‌. 26

వ్యాఖ్య: ఆస్త్రకోవిదః - బాణవిద్యాపండితు(డగు, సః-ఆరాముండు, ఉగ జవః -మిక్కీలివేగముగల, వాయుదై వతం-వాయువు దేవత(గాగలణ ఆస్త్రం-వాయ వ్యాస్త్రమును, ధనుషి-ధనుస్సునందు, సందధే- ఎక్కుపెటైను. తేన-ఆయస్త్రముచేత శై లగురుంఅపి- పర్వతమంతటియెత్తు, బరువునుగలవా.డ్రై నను, తాడకాసుతం-మారీ చని, పాంతుష్టతం, ఇవ-ఒక పండుటాకునువలె, అపాతయతి -పడ వేసెను. మహా - వేగముగల వాయవ్యాస్త్రముచేత ఫ్రీరాముండు పర్వతాకారముతో నున్న మారీచుని పండుటాకునువలె నెలపైంగూల్చె నని భావము. ఆస్త్రకోవిద శబ్దము (ట్రీరాముండెప్పు డైవ్వ.. మీద నెట్టి బాణమును (పయోగింపవలెనో యెజీగియుండె ననితెలుపు చున్నది. శ్లో. యః నువాహు రితి రాతసో౬ పరః

తత తత విససర్ప మాయయా

తం కుర్ర శకలీకృతం కృతీ

పత్తి 9శాం వ్యభజ డాశమాత్‌ బహిః లిం

వ్యాఖ ; సుబాహుః, ఇతి-సుబాహువనుపేరుగల, యః-ఏ, ఆపరః-నురి యొకండగు రాశసః-రాక్షసు-డు (గలడోవాండు) త్మతత్మత-ఆ శమ పాంతము నందచ్చటచ్చట, మాయయా-మాయచేత, విససర్స-సంచరించుచుండను.. వుర్మప శకలీకృతం-బాణ సులచే ముక్కముక్కలుగా. జేయంబడిన, తం-ఆసుబాహువును, కృతీ-నేర్చరియగు రాముండు, ఆథమాత్‌-ఆ[శమమునుండి, బహిః-వెలుపల,ష్మతి

పకాదళ నర్షము 61 ఇా-పమ్షుుకు, వ్యభజత్‌ -పంచి ముచ్చెను.రాముడు, రెండవరాక్షసుండగుపముబాహువు దొంగచాటుగా న్నాశమమం దచ్చటచ్చట తిపగుచుండగా వానిశరీరము' బాణము లచేత :ముక్కలుముక్కలుగా-జేసీ, ఆృశమానికి దూర్శ్యపటేశమున బతులకు పంచియిచ్చెనని భావము. ఇందలి “కృతీ శబ్దము, రాముండు సుబాహుని ముక్కులు చేయుటయేకాక ఆమాంసఖండము ల్యాశమమందుపడి కళ శ్రంముజేయనీయక బహ్‌ొః [వదేశమున.బడునట్టుచే సె నసు అర్థము'ఏ జెప్పు. “కృతీచకుశలఃస:వౌ” అని యమరము. శ్లో, ఇ త్యపా_్త మఖ విఘ్నయో న్రయోః

సాంయుగీన మభినంద్య వి[కమమ్‌

బుత్విజః కులవతే ర్య థాక్రమం

వాగ్యతస్థ నిరవర్తయ౯ [కియా। కం

వ్యాఖ్య : ఇతి- రపధముగా, అపాన్త మఖవిఘ్నయోః -తొలగింపబడిన యాగ విఘ్నములుగల, తయోః- ఆరామలక్ష్మణులయొక్క, సాంయుగీనం- యుద్ధమునందు చక్కగా_పకటింపంబడినకోవి కమం-పరా_కమముకు, అభినంద్య- మెచ్చుకొని, బుత్వి జః -బుత్విక్కులు, వాగ్యతసృ- మౌనదీక్షకు వహించిన, కులపరే:- మునిబృందాధిపు డగు విశ్వామి[తునియిక్కు, (కియా:-యజ్ఞకార్యఘులను, యధా. కమం-వరునగా నిరవర్మయన్‌ -పూరి చేసిరి. అట్లు రామలక్ష్మణులు మారీచసువాహ్ము పభృతి రాత సులను దొంగింపగా బుత్విజులు నిర్భయముగా యజక ఎత్వముల ఏ నిర్వర్తి లరీ,

ష్టత్య యి

న (వణామచల కాక పతకా వ.

(భాతరా వవభ్ళ థాప్లుతో మునిః

ఆశిషూ మనుపదం నమన్ప ఫ్ర్‌ల్‌

దర్భపాటిత తలేన పాణినా. త]

వ్యాఖ్య : ఆవభృథాప్తుతః -అవళృథ - యజ్ఞ దిశాంతమునందు, ఆప్లుతః- స్నానముచేసిన, మునిం-విశ్వామ్మితుండు, (పణామచల కాకపకకౌ-వంగి నమస్క రించుటచేత కదలుచున్న చిన్న జుట్లుగల, తౌ, (_భాతరౌ-ఆయిద్దరన్న _ దమ్ము

6లి రఘువంశము లను, ఆిషాం, అనుపధం- ఆశ్రీర్యచనముల వెంటనే దర్భ పాటిత తలీన-దర్భల చేత (గుచ్చబడిన అరచేయిగల, (పవ్నితముగల) పాణినా-హ స్త ముచేత, సమస్పృ శత్‌ -తాకెను (నిమిరెస్ర), యజ్ఞదీవాంతమున నదీస్నా నముచేసిన విశ్వామిశుని పాదములనంటి నమస్కరించుచున్న రామలక్ష్మణుల తలలపై పవ్వితసహితమగు హస్రముచేత [ పేమసంతోవములతో విశ్వామి. తుండు స్పృశించె నసిభావము. రామ లక్ష్మణుల పరా కమముచేత తన యజ్ఞము పరిసమా పి నొందుట విశ్వామ్మితున యాసందమునకు కారణమని భావము. “చలకాకపక్షకాొ అనుపదము రామలక్ష్మ ణల బాల్యమును దెలుపును శ్లో తం న్యమం[తయశ నంభృత [క్రతు లైశ్చథిలః స మిథిలాం [వజన్‌ వశీ రాఘవా పపి నినాయ బిభతా తద్ధనుః (శవణజం కుతూహాలమ్‌. లిల్లి వ్యాఖ్య : సంభృతకతుః- కూర్చుకోంబడిన సంభారములతో యజ్ఞమును జేయః దం పెట్టిన, మైథిలః-మిథిలానాథు(డగు జనకుండు, తం-ఆవిళ్వామి_తుని, న్యమం[తయత- మజ్ఞమునకాహ్వానించెను. వశీ-ఇం[దియని[గహ:.ఎగల, సఃంఆ విశ్వామి తుడ, మీథిలాం, (వజన్‌ -జనకరాజధానికి వెళ్ళుచు, తద్ధనుక్కశవణజం-ఆ జనకుని ధనుస్సును గురించి విచుటచేత( గలిగిన, కుళూహలం-దానిని చూచుట కుత్సాహమును, బి భతౌ-ధరి: ముచున్న (వాంఛగల) , రాఘవౌ, అపి-రఘువంళ దీపకులగు రామలక్ష్మణులను సైతము, నినాయ-తీసుక వెళ్ళెను. తానుచేయు యజ్ఞము పరిసమాాప్త మగుటచేత సంతుష్టుండ్రైయున్న . విశ్వామ్నితునికి జనకుండు తలపెట్టిన యజ్ఞమునకు రమ్మని యాహ్వానము విచ్చెను. లోక్మపసిద్ధమై జంరుని వద్దనున్న ధనుస్నుకు జూడవలెనను కుతూహలపడుచున్న రామలక్ష్మణులను సైతము వెళటంబెట్టుకొని విశ్వామి తుండు మిథీలకు వెళ్ళెనని భావము, శ్లో. త్రై: శివేషు వనతి ర్లళాధ్వలిః సాయ మాశ్రమతరు మ్వగ్భ వాత యేషు దీర తపనః పరిగవో వాసవ మణ కలతళాం యయౌ. వ!

ఏ కాదక నర్షము 68

వ్యాఖ్య ; గతాధ్వతిః-నడువబడినమార్ల ముగల (కొంతదూరమునడచిన) ర్రైః-ఆ ముగ్గురిచేత (విశ్వామి త రామ లక్ష్మణులదేత), సాయం-సాయంకాలము నందు, +ివేషు-రమృములగు, ఆ_శమతరుము-_శళమవృక్షముల్మక్రింద, వసతి:- నివాసము,ఆగ్భహ్యత - స్విక రింప(బడెను, యేమ-ఏవృక్షముల్మ క్రింద, దీర్చ తపస:ః- సురీర్హ ముగా తపస్సుచేయుచుండిన గౌతమునియొక్క,పర్మిగహః-భార్య (ఆహల్య), వాసవ షణ కళ తతాం-వాసవ-ఇం[దునికి, క్షణ-స్వల్పకాలము, కళ తతాం- భార్యగొనుండుటన, యయో-పొందెనో. మిథిలకు బయలుదేరిన విళ్వామ్మిత రామ లక్ష్మణులు, కొంతమార్గమునుదాటి సాయంకాలమునందు చల్పనినీడను, పరిమళ మును ఇచ్చు గౌతమా శమమునందలి వృషముల్మకింద బసచేసిరి, ఆచోటు ఇం్టదు(/డ హల్యాసంథోగమును జేసిన గౌతమ్మాళమ ప్రదేశము, “దీర తపసః” ఆను గొతమ విశేషణను, “శివేషో ఆ. వృక్షవిశేషణసును, కం దాహల్యల కలయికకు ఈ (పదేళ ము, ఆనుకూల్యమును గలిగించియుండెనని సూచించుచున్నవి. శ్లో, 'వత్య పద్యత చిరాయ యత్పున

శ్చారు గౌతమ వధూః శిలాములయటూ

న్వం వపుః స కిల కిల్చి మచ్చిదాం

రామపాద రజసామను (గవాః విత్త

వ్యాఖ్య : శిలొమ మా-భర్త శాసమువలన రాయిగా మారిన, గౌతమవధూః- గౌతము౨ిళార్య (ఆహల్య), చారు-అందమైన, స్వం-తనదియగు, వపుః-ళరీర మును, చిగాయ-బహుకాలమువకు, పున।-మరల, (పత్యపద్యత, యత్‌ -పొందెన నుట యేది కలదో, సః ఆది, కిల్చిషచ్చిదాం-పాపమును హరించునట్టి, రామవాద రజసాం-శ్రీరాముని పాదధూపల యొక్క, అను గహః, కిల-_పసాదమేకదా! పాషాణమై పడియున్న అహల్య సుందరమగు కనపూర్వరూపనును బహుకాలము తరువాత పొందుట రామపాదరజస్సుయొక్క అన్ముగహబలమే యని లోక ముచెప్పు నని భావము. యీలింగమగు శిలాళబ్దము అహల్యా (పతికూషముగా చెప్ప బ డుట యుక్తముగా నున్నది, శ్లో. ళాఘవాన్విత ముపస్టితం మునిం

తం నిశమ్య జనకో బినేశ్వరః,

64 రఘువంళము అర్థకామనహితం నపర్య్థ్యయా చేవాబద్ధ మీవ ధర్మ మభ్యగాత్‌. లల వ్యాఖ్య : కాఘవాన్వతం-ర మువంశమునందుపుట్టిన రామలక్ష్మణులకూతోడి నవాండైై, ఉపస్థితంఎవచ్చిం, తం, మునిం-అవిశ్వామి తుని (గురించి) జన క:- జనకు(డన పేరుగల, జనేశ్వరః-రజు, నిశమ్య-విని, ఆర్ధకామసహితం -అర్థ కామ పురుషార్థములతో( గూడినదియు, దేహబద్ధం-మూర్తీ భవించికదియు నగు, ధర్మం ఇవ. -ధర్మమునువలె, నపర్శయా- పూజావిధానముతో, అభ్యగాత్‌ -ఎదురేగి స్వాగ తముచెప్పెగు. అర్ధ కామసపొత ధర్య పుక.షార్థమువలెవచ్చిన రామలక్ష్మణ సహితు* డగు విశ్వామ్మి్య తుని జనకు(3ు భక్తి గౌరవ పురస్సర పూశావిధారవుతోనెదుర్కొ నెనని భావము. ట్లో. తౌ విదేపానగరీ నివాసినాం గాం గతా వివ దివః పునర్వమూ, మన్యతే నృ పిబతాల విలోచనై: పతుపాతశ మపి వంచనాం మనః. ఏ6 వ్యాఖ్య : దివః- కాశమునులిడి, గాం-భూమిని, గతొ-చేరిన, పునర్వసూ, ఇవ-పునర్వసునకత్యా ధి దేవతల వలెకండిన, తౌ- ఆరామలక్ముణులను,విలోలనై :- విప్పారి5 నే తములచేత,పిఐకాం- తాగుచుంగిన (రెప్పవాల్బక ఆసక్తితో చూచు చుండిన) విదేహనగరీ నివాసినాం-మిథిలానగర వాసుల యొక్క, మనః-మరనస్స్ను పకష్మపాతం, అపి- రెప్ప' వాలుటసైతము, వంచనాం- మోసమునుగా మన్యతేన్మ -తల చెను. “స్మ" అనది చేరినప్పుడు, భూతకాలిక మగు నర్ధముగల [క్రియకువర మాన (లట్‌) రూపముఎడును మహామంగళ్నపదడుగు పునర్వసూనడతమునకు అధిదే వత ఆదితి, ఆమె దేవమాత, ఆట్టిచలని నవ్యత్రము ఆకాశమునుండి నేఎపైకి వచ్చినట్లు కనంబగుచున్న రామంత్ష్మణుఎ సౌందర్యముకు జూచుచున్న మిథిలావాసుల మన స్సుకు రెప్పపాటుగూడ విఘ్నముగా దోచెనని భావము, శ్రీరాముండు పునర్వసూ నక్ష్యతమునందు జన్యించియుండుటయు. ఆనక్ష్యతజాతు,డు సత్యవాది, నుగుణుడు ఉర్చాహి, ల్యాగి, విభవసంపన్ను డు నగునని జ్యోతిశ్శాస్త్రము చెప్పటయు, సయ (ల్ఫేష్షకు(గా రణములై యుండును.

పళాదళ నర్గము 65 శో యూపవ త్యవసితే (కియావిభె ల్‌.

కాలపీత్‌ కుళికవంశ వర్ధనః,

రామ మివ్వనన దర్శనోత్సుకం

మెథీలాయ కథయాంబభూవ నః. ల

వ్యాఖ! ; యూపవతి.పశుబంధనస్త 0థము గలదియగు, 1కీయావిధా-కర్మా నుష్టానము, అవసితే సతి) -ముగిసి “దిగా గా(యిజ్ఞము పరిసమాప్తి ని చెందినదికాగా), కాలవిత్‌-సమయము నెజీ/గినవాండగు, కుశికవంళ వర్ధనః కుశికవంశము నున్నతస్థి తికిందెచ్చినవాండగు, సః-ఆవిశ్వామి తుండ , రామం-రాముని, ఇష్వసన దర్శనోత్చు కం-శివధనుస్సును చూచుకీయండలి కుతూహలము గలవానినిగా, మైశిలాయ-జన కునికొాలకు, కథయాంబభూవ-చెప్పె ను, జనకుండు యజ్ఞదీఇనిరతుండై యన్నప్పు డూరక యుండి, యజ్ఞము ముగియగానే విశ్వామ్మితు(డు జనకునికి రాముని ధనుర్జ ర్శన కుతూహల మును సమయము చూచుకొని చెప్పెనని భావము. “ఇవ్వసనం” అనగా _బాపము. అస్యతే ఆనేన ఇత్యసనం, ఇషూణాం అసనం ఇవ్వసనం అని వ్మిగహము. కో. తస్య వీష్య లలితం వపుః శిళోః

పార్థివః (పథితవంళ జన్మనః,

స్వం విచింత్య చ ధను ర్హురానమం

పీడితో దుహిత్స కుల్క సంస్థయా. తిరి

వ్యాఖ్య ; పార్థివః-జనకుండు, (వథితవంశ జన్మనః-_పథిత-స్ముపసిద్ధ మైన, వంశ-రలఘువంశమునందు, జన్మనః-పుట్టుకగల, 4శోః, తస్య-బాలుండై యున్న ఆ ్రీకాము యొక్క, లలితం, వపు-సుకుమార సుందరమై యన్న శరీరమునున్ను, నస్వం-తనదియు, దురానంఎం-వంచుట _ కశక్యమైనదియునగు, ధసుః చ-భనుస్సునున్ను, విచింత్య-ఆలోచించి, దుహితృ శుల్క సంస్థయా-తన కూతురగు సీతకు అల్లు డీయవలసిన కుచ్కమి (ఓలి ఆధనుల్భుంగ రూపమై

కారి

66 రఘువంశము యుండుటచేత, పీడితః-బాధింప(బడెను. ఉ త్తమవంశజుండు, సుకుమార సుందర శరీరుండగు రాము(డు తన కల్తుండ్రై నచో బాగుండు నను వాంఛగలిగిన జనక చక వర్తి రాముని శిశుత్వమును, శుల్కరూపమై వంచుటకు శక్యముగాని శివధనుస్నును చూచి, బాలుండగు రాము డీధనుస్సును వంచజాల!డే! యని మనస్సునందు. బాధ పడె నని భావము. “శుల్క” మనగా జామాత కన్యకై యీయవలసిన ఓలి. “సంస్థా” అనగా స్థితి యని నై ఘంటికార్థములు. ల్లో. అ బవీ చ్చ థగవ౯! మతంగ జై

ర దృృవాద్భి రపి కర్ర దుష్కురమ్‌,

తత నావా మనుమంతు ముత్స హే

మోఘవృ త్తి కలభస్య చేష్టితమ్‌. 89

వ్యాఖ్య: హే భగవన్‌ -వర్షుణిశ్వర్య సంపన్నుండవగు మునీందా! బృహద్మిః-గొప్పవియగు, మతంగజై రపి- ఏనుగులచేతనై ను, దుష్కరం-చేయు టకు సాధ్గపడని, యత్‌, కర్మ-ఏపనికలదో, త్మృత-ఆపనియందు, కలభస్య- ఏను(గుపిల్లయొక్క-, మోఘవృ త్రి-వ్యర్థవ్భాపారముగల, చేష్టితం-_పయత్నమును, ఆనుమంతుం-ఆంగీకరించుటకు, ఆహం-నేను, నోత్సహే (న ఉత్సహే) -ఇవ్ట పడను. అని, ఆబవీత్‌, చ-ఆనెను కూడ. పూజ్య విశ్వామ్మితమునీ! మహాగజముల చేతనే కాని పనికి ఒక బాలగజము పూనుకొనుటను నేను అంగీకరింప(జాల నని జనకు( డనెను, అనగా మహావీరులగు ధసుర్ధరు లెందరో ఈశివధనుస్సును గదిలింప లేకపోయిరి. బాలు,డగు ఈరాము! డెట్టు దీనిని వ చగలండు? అని జనకుని భావము, “ఉత్స త్రిం చ, వినాశం చ, భూకానా మాగతిం,గతిమ్‌, వే త్రి విద్యా మవి ద్యాంచస వాచో? భగవాన్‌ ఇతి” జగత్తులోని _పాణులన్నియు నెట్టు పుట్టుచున్నవి? ఎట్లు నశించుచున్నవి! ఎక్కడినుండి వచ్చుచున్నవి! ఎక్కడికి వెళ్ళుచున్నవి! విద్య యనగ నేది? ఆవిద్య అనగా నేది? అము విషయములు తెలిసిన మహాపురుషుని “*రగవన్‌!” అని పిలువవలెను. జనకుండు విక్వామ్మితుని నట్టు సంటోధించుటచే నత డట్టివాడని తెలియవలయును ళా . (హేపికా హి ఐవావో నరేశ్వరాః

'తేన కాత! ధనుషూ ధనుర్భృతః,

ఏపళకాదళ సర్గము 6

జాన్టి నిఘాత కఠిన త్వచో భుజా౯ా

స్వా౯ విధూయ ధిగితి (పతస్థిరే. శ్వ

వ్యాఖ్య: పీ తాత-టతం డీ! తేన,ధనుషా-ఆ దాపనువేత, బహవః-అనేకు అగు, ధనుర్భృతః-ధనుర్ధరులై న నరేశ్వరాః-రాజులు. _ హేపితా హింసిగ్గు పకుపబకిరి సుమూ, (వారు) జ్యా నిఘాత కఠిన త్వచః-అల్లె తాటి దెబ్బలచేత గట్టిపడిన చర్మములు గ్ర స్వాన్‌, భుజాొన్‌ =-శమభుజ'ములను, ధిగితి(ధిక్‌ (- ఇతి)- “లి యస, విధూయ-అవమానించకొన, (పతస్థిరేబయలుగేరి వెళ్ళిపోయిరి. ఓతం డీ! ఆశివధకుస్సుచేత సిగ్గుపరుపబడిన అనేకరాజులు, అంతకు పూర్వము వివిధ సందర్భములయందు తాము చేసిన ధనువ్షంకారములచేత అల్లెతాతు కాకి గరుసువారిన తమ భజముఐను, శివధసస్సును గదిళలింప(జాలనంద న “లో యని తిట్టుకొని తమదారిన తాము నిరాకతోం దిరిగి వెళ్ళిరని జనకుడు విశ్వామి_ తునికి: ఇప్పెను, కాగా ఈ బాలుడైన రాము! డెట్లు దాని నెత్త/గలం డని భావము. శ్లో... (పత్యువాచ త మృవి. ర్నిశమ్యతాం

సారతో ఒయ మథవా గరా కృృతన్‌,

చాప ఏవ భవతో భవివ్యతి

వ్య కళకి రశని రిరా వివ. త్త]

న క నా. “స

వ్యాఖు ; అయు-ఇతండు (రాముయి), సౌారతః - బలముచేత, నిశమ్య కాం-విన(బడుకుగాక; అథవా-ఇట్టుకాక, గిరా, కృతం-భనుస్సార వర్ణనమును చాలించుము. అశనిః-వ జాయుధము, గిరౌ, ఇవ-పర్వతమునంమవలె,. బాపే, ఏవ-ధకుస్సునందే, భవతః -నీకు, వ్య క్షళ క్రీః-స్పవముగా దెలిసిన బలముగల వాడు, భవిష్యతి-కా(/గలండు, ఇతి-ఇట్లని, బుషిః-విశ్వామి_ తముని, తం-ఆజన కుని గుబీంచి, _పక్కువాచ-బదులు పలికెను. ఈరాముని బలసొరముతో నితనిని గు ర్రింపుము, అంతేకాని యీఛనుర్ల్గుణ వర్ణినమువలన నేమి లాభము? వ్యృజాయుధ బలము పర్వతముపై” వలె నతనిబలము నిధనుస్పునందే కన(ఐడును. అని విళ్వా మ_తుండు జనకునికి బడులు చెప్పెను- " కృతం” అనునది బాలుుు అను అర్థము గల అవ్యయము.

686 రఘువంశము: శ్లో, పవ మౌవ్తవచనా త్స పౌరుషం

శాకపతకధళకే 2పి రాఘవే,

(శద్దథే (తిదళగోప మా(తకే

చాహశక్రి మివ కృవ్టవ_ర్హ్మని. శ్వీ2

వ్యాఖ్య : ఆప్త వచనాత్‌-ఆప్తుండగు విశ్వామి తునియొక్క మాటవలన, సః-ఆజనకు(డు, కాకపక్షకధరే, ఆపి-బాలు(డ్రై నప్పటికిని, రాఘవే-రాముని యందు, పొరువం-పర్మాకమమును, (తిదశగోప మాాతకే-ఆర్నుద పురుగంతగా నుండిన, కృష్ణవర్మ్మని-ఆగ్నియందు,దాహళకి ౦,ఇవ-దహించు శక్తినివలె, _శద్దధే- నమ్మెను, చెప్పినమాట ఆప్తు,డగు విశ్వామ్మి తుని దగుటవలన జవకు(డు బాలు? డై యున్నను రాముశయందలి పర్నాకమమును, చిన్న ఆరు దపురుగు (ప్రమాణము నందున్న ఆగ్నియందు దహింప(గలశక్తి ని వలె విశ్వసించె నని భావము. అప్పు డనగాయథార్థ వక్తయగు ఇష్టజనుండు. “కాకపతర , (తిదశగోపమ్మా| తకి శబ్దముల యందలి 'క' | పత్యయయిులు స్వార్థ మునం దుపయోగింప(బడినవి. సామాన్యవాచక మగు “_తిదళొ శబ్ధము, ఇంద అను విశేషార్థమునం దుపయక్తము, ఇం్యదుడు కూడ బేవతయే కదా! ఆలంకారము : ఉపమ, శ్లో వార్టిది దేశ గణళో ఒథ పార్శ్వగా౯

శార్కుశాఖిహరణాయ మైథిలః,

శై జనస్య ధనుషః (పవృత్తయే

శతోయచా నివ సహవ్మనలోచనః. శీలి

వ్యాఖ్య : అథ-పిమ్మట, మైథిలః-జనకుండు, పార్శ్యిగాన్‌ -పక్కలనున్న పురువులను, కార్ముకాథిహరణాయ--కార్ముక -భనుస్సును, అభిహరణాయ--ఎదు రుగా తెచ్చుటకు, సవ్మసలోచనః-ఇందుండు, తై జసస్య-రేజోమయమగు, ధనుషః-ఇం దరనుస్సుయొక్క, (పవృ త్తయే- ఆవిర్భావముకొఅకు, తోయదాకా, ఇవ-మేఘములనువలె, గణశః-బట్తు ఇట్టుగా, వ్యాదిదేళ - ఆజ్ఞాపించెను, విశ్వామ్మితుని మాట విన్న పిమ్మట జనకు(డు తన [పక్కలయందున్న "సేవకులను జట్టు జట్టుగా పిలిచి, ఇందుండు తేపోమయమగు నింద ధనుస్సు నావిర్భవింపజే యుటకు మేఘ

పకాదళ సర్గము 69 ముల నాదేశించినట్టు శివధనుస్సును బయటికి తెండు అని యాశ్చాపించెను.. ఒక రిద్దలు తెచ్చుటకు సాధ్యపడునది కాదు కనుక, జనకు(డు తన సేవకులను జట్లు జట్టుగా నొక్కొాక్క పార్శ్స్యృమున6 బట్టుకొని శివధనుస్సును వెలుపలికి దెచ్చి పెట్టు డని యాజ్ఞ యిచ్చెను. ఇం్యదరనుస్సువంటి సౌందర్య దార్థ్యములు గలది శివ ధనుస్సు ఆనియు, దానిదర్శన మానంద హేతు వనియు భావము. ళా... తత్‌ (పన్తువ్ల భుజగేంద ఫీమణం

వీక్యు చాశరథి రాదదే ధనుః,

విదుత (కతుమృగా నుసారిణం

యేన ఇాణ మన్ఫజత్‌ వృషధ్వజః. న!

వ్యాఖ్య దాశరథిః-రాముండు, _పసుప్త భుజగేర్యద భీషణం-ని దించిన నర్పరాజువలె భయంకరమైయున్న, తత్‌, ధకుః-ఆచాపమును, వీక్ష్య -బాగుగాం జూచి, ఆదదే-పట్టుకొనెను. వృషధ్వజః-9వు(డు, యేన-ఏరనుస్సు చేతనైతే, వ్విదుత (కశుమృగా నుసారిణం-వి_దుత-పారిపోవుచున్న, _కతుమృగ-యజ్మ మనెడు లేడిని, అనుసారిణం-ఆసుసరించి వెళ్ళునట్టీ, వాణం-బాణమును, అస్ఫజత్‌- విడిచెనో; ఏధనుస్సు చేతనై తే శివుడు మృగరూపమునం బరుగెత్రి పోవుచున్న యజ్ఞమును గొట్టుటకు బాణమును విడిచెనో అట్టి యా ధనుస్సును శ్రీరామం బాగా పరికించి చూచి చేతంబట్టుకొనె నని భావము. ఒకప్పుడు ఇం దాది దేవత లొక మహాయజ్ఞమును జేయుచు, తపోనిష్టుండై యున్న "పరమశివునికి యజ్ఞహ విర్భాగమును కల్పింపక పోయిరి. ఆప్పుడు శివుడు తపోమయమై, నుదీర్లమె సూర్యునివలె _పకాశించునట్టి యొకధనుస్సును సృజించి, దానికి శింజినీ [పముఖము లైన యంగములు కల్పించి, కోపానల జ్వాలలు (కక్కుచు నచ్చటికి వచ్చి యాయజ్జ మును ధ్వంసము చేయుటకు సిద్ధపడెను. అట్టి శివుని జూచి దేవతలు భయ[భ్రాంతీ లైరి. శివుండు కోపోద్దీపితుండై యజ్ఞనుపై బాణమును వేయగా నాబాణము దెబ్బకు బాజీపోయెకు. ఆ ధనువే యిది యని “కతుమృగానుసారిణం” అను పదము తెలుపుచున్నది. ఆ కథను ఇచ్చట ననుసంధించుకొనవలెను* ల్లో, ఆతతజ్య మకరో త్స సంనదా

విస్మయ స్తిమిత నేత మీకితః

క (4 రఘువుళము శై లసార మపి నాతియత్నతః పుష్పుచాప మివ “ేశలం సరః. వ్యాఖ) ; సః- ఆరాము(తు, సంనదా-సభచేత (సభాస్థజనుంచేత),ఎిస్మయ స్తిమితన్నేతం- ఆశ్చర్యముచేత కదలికలెని క" న్ను గంయసునట్టుగా, ఈశ్నితః- మాన బడుచున్నవాండగుచు, శై లసారం ఆపి-పర్వతముయొక్క_ గట్టితవము, బరువు గలదియై యున్నను, ధనుః- ఆ శివధనుస్సును, స్మరః-మన్మథుండు,. పేశలం- కోమలమైన, పుష్నవాపం, ఇవ-పూవిల్లునువలె, నాతియత్నతః-ఎకు._వ పయళ్నము లేకయే, ఆతతజ్యం-ఎక్కించబడిన మౌర్వి కలదానినిగా, ఆకరోత్‌ -చేసెకు. సభలో నున్న వారందఠటును ఆళ్చరంముచేత జెప్పలు వాల్చక చూచుచుండగా రాము/తు శై లసారమగు శవధనుస్సుడు, మన్మథుండు పుష్పచాపమును వలె నతి సులభముగా నెత్తి నారిని బిగించె నని భావము. శ్లో, భజ్యమాన మతిమా[త కరణాత్‌ ల. _ య తేన వ,జపరుషస్వనం ధనుః, భార్గవాయ ధృఢమన్య వే పునః మత ముద్యత మివ న్యవేదయత్‌. శీర వ్యాఖ్య ; తేన-ఆ రామునిచేత, అతిమాత కర్షణాత్‌ -ఎక్కువగా లాగుట వలన, భజ్బమానం-విరువబకుచున్న దగుటచేత, వృజపరుషస్వసం-పిడుగుయొక్క వలె కఠినమైన ధ్వనిగల, ధనుః-ఆ ధనుస్సు, దృఢమన్యవే-బఆగని కోపముగల, భార్గవాయ-పరకరామునికౌజకు, క్షతం-క్షతియవంశమును, _ పునః-మరల, ఉద్భతం-యుద్ధసన ధమై యున్నదానిని, న్యవేదయత్‌ శ ఇవ-విజ్ఞాపన జేసెనా యను నట్టుండెను. రాముడు నారిని గట్టి యొక్కువెట్టి శింబినిని బాగా లాగుటచేత విరిగి పోవుచున్న యా ధనుస్సుయొక్క పిడుగువంటీ ధ్వని, దృఢకోపుండైన పరశు రామునికి వృతియకులము మళ్ళీ లేచినది సుమా యని తెలిపినట్టుండే నని భావము అలంకారము ; ఉత్పేష్ష. శ్లో. _దృష్టసార మథ రు[దళార్ముశే వీర్యశుల్క మభినంద్య మెథిలః,

పఏళాదళ నర్గము 71

రాఘవాయ తనయా మయోనిజాం

రూపిణీం (శ్రియ మివ న్యవేదయత్‌ + ల!

వ్యాఖ్య : అథ-అట్టు ధనుస్సు విరిగిన పిమ్మట, మెథిలః-జనకు(డు, ర్ముదకార్ముకే-శివధనుస్సు విషయమున, దృష్టసారం-చూడబడిన స్థిరాంశముగల, వీర్యశుల్కం- కనుర్భంగ రూపమగు శౌర్యపల్కమును, అభినంద్య- మెచ్చుకొని, రాఘవాయ-రామునికొఅకు (రామునికి), ఆ మోనిజాం-అందజివలెగాక దేవయజ్ఞము నందు పుట్టిన, తనయాం-కూతురగు. సీతను, రూపిణీం-రూపమును ధరించిన, [శియం, ఇవ-లవ్మీనివలె (సాజుల్లమ్మినివలె) న్యవేదయత్‌ -ఆర్బించెను. శివధనుర్వి వయః.మున స్థిరపడిన శ క్రిగల రాముని శౌర్యశుబ్కముకు మెచ్చుకొని, అయోనిజ యైన తన కూతురు సీతను రాఘవునికి భార్యనుగా నిచ్చెదనని మాటచెప్పె నని భావము. ఖ్లో. మైథిలః నవది నత్యనంగరో రా ఓ...

రాఘవాయ తనయా మయోనిజామ్‌,

సన్నిధౌ ద్యుతిమత న్తపోనిధే

రగ్నిసాతీక ఇవా తిస్ఫష్టవా౯-. 48

వ్యాఖ్య : సత్యసంగరః-సత్యపతిజ్ఞుండగు, మైథిలః-జనకుండు, రాఘ వాయ-రామునికొఆకు, ఆయోనిజా౨-న్త్రీ గర్భజనిత కానట్టి, తనయాం-కూతురిని, ద్యుతిమతః-తేజస్వియగు, తపోనిధేః -విశ్వామ్మి తునియొక్క, సన్నిధౌ-సన్నిధి యందు, అగ్నిసావికః, ఇవ- ఆగ్ని సాషీగా. గలవా(తువలె, సపది-అప్పుడే, ఆతిసృష్టవాళ -ఇచ్చివేసినవా. డయ్యెను. సత్యమైన _పతిజ్ఞగల జనకుడు ఆయో నిజయై తనకూతురుగా భావింపంబడిన సీతను రామునికి మహాతేజస్వియగు విశ్వా మ్మితుని సన్నిధిలో (విశ్వామ్మ్‌తు(డే ఆగ్నియై సాక్షగా నున్న వానివలె) అప్పడే యిచ్చి వివాహము చేసెను. “సంగర” శబ్దమునకు పతిజ్ఞ, యుద్ధము, జ్ఞానము, ఆపద అర్ధములు. “అథ (పతిజ్ఞాజి సంవిదాపత్సు సంగరః” ఆని యమరము, ఇచ్చట రాళ్కాలికముగా జనకుడు, సీతచేత రాముని కంఠమునందు విజయమా లను విశ్వామి_తాగ్నిసామీకముగా వేయించెనని తల/పవలయును.

౯799 రఘువంశము శ్లో, పాహిణో చృ మహితం మవోద్యుతిః

కోసలాధిపత యే పుఠరోధవమ్‌,

భృత్యభావి దుహితు;ః పర్మిగహోత్‌

దిశ్యళాం కుల మిదం నిమే రితి. త్న

వ్యాఖ్య ; మహాద్యుతిః-గొప్ప కాంతిగల జనకు(డు, మహితం-పూజితు! డగు, పురోధసం-పురోహితుని, కోసలాధిపతయే-కోస ఎదేశ పాంకుండగు దశరథుని కొజకు (వరికి), ఇదం-ఈ, నిమేః కులం-నిమియొక్కు వంశ ము, దహితుః- కూతురగు సితయొక్క, పరి గవాత్‌ -కోడలుగా స్వీకరించుటవలన, భృత్యభావి- భృత్యత్వ్యము కలదిగా, దిశ 'తాం- అనుమతింపంబడు“ు గాక, ఇతి-ఇట్టు చెపంమని, (పాహిణోత్‌, చ-పంపెనుగూడ. జనకు( డొక పురోహితుని సత్కరించి, నీవు వెళ్ళి దశరథునితో నా కుమా ర్తెను కోడలుగా స్వీకరించి నిమివంళశముకు నీ సేవలోనికి దీసికొనుట కంగికరింపు మ చెప్పటక్తె పంపెను. ఇచ్చటి “మహవాద్యుతి:” అను పదము, శివధ నుర్భంగమును వేసిన యల్దుండు దొరకుటచేత జరకుంకి గలిగిన సంతోషమును, ముఖకాంతిని వెల్లడించుచున్నదిం ల్లో అన్వియేమ. సద్భశీం నచన్నుషాం

(పాప వైన మనుకూలవా దివి:

సద్య ఏవ నుక్ళళాం హి పచ్యతే

కల్పవృతఫల ధర్భి కాంమితమ్‌. ల్‌0

వ్యాఖర్థి 3 సు, చ-ఆదళరథుండుకూడ, సదృశం -రామునికిందగిన, స్నుషాం-కోడలి౨, అన్వియేవ- వెదకెను, ఆమకూల వాక్‌ -కోడలు లభించి 3దని చెప్పు వాక్కుగల, ద్విజః-బాహ్యణుంచు (జనకపురోహితుండు), చ-కూడ, ఏనం-ఈ దశరథుని, | పాప-చేరెను. హి-అది యంతే, కల్చ్పవృకఫలధర్మి-కల్చవృక్ష వలను వలె వెంటనే పంతు స్వభావముగల, సుక గాం-పుణ్యామునుజేసిన వారియొక్క, కాంకితం--మనోరథము, సద్యః, ఏవ-వెంటనే, పచ్యతే-ఫలించునుగదా! యుక్త వయస్సు వచ్చిన రామునికి( దగినభార్య యెచ్చట లభించునా యని దశరథు(డు వెదకుట కారంఖించిన వెంటనే జనకుి పురోహతుండు సీతను మీ

వళాదళ సర్షవం ౯/ల్రి కోడలినిగా స్వీకరింపు డనిచెప్పుట కతనివద్దికి వెళ్ళెను. పుణువంతులకోరిక కల్ప వృక్షము ఫలమువలె పుట్టుటయు ఫలింకుటయు వెంటనే జరుగునుగదా! దశరథునికి రామవివాహకాంక్ష కలుగుటకును, జనరమడు పంపిన వార్తకును వ్యవ ధానమే లేకుండ నని భావము. ఆలుకారము : ఆర్థాంతరన్నాసము. శ్లో, తస్య కల్పిత పురస్కి ౨యావి ధేః

శుకువా౯ వచన మగజన్మునః,

ఉచ్చచాల బలభిత్సఖో వళీ

చై న్యశేణు ముషికార్కదీధితిః. ర్‌ 11,

వ్యాఖ్య : లఎభిత్సఖ:-ఇం దసే హిశుండును, వశీ-స్వాయత్తుండు నగు దశరథుడు, కల్పితపురసి9యావిధేః- చేయంబడిన పూజావిధానము గల, తస, ఆఅ్యగజన్మనః-ఆ_బాహ్మణునియొక గ్రా? వచనం-జనకు(డు పంపిన సందేశవచన మును, శ్ముజువాన్‌-విన్నవాండై, సైన్యరేణు ముషితార్కదీధితి:- సైన్యరేణు- సైన్యముయొక్క నడకచేత రేగికదుమ్ముచేత, ముషిత-దొంగిలింపంబడిన (కప్పి వేయంబడిని), ఆర్కదీధితిః:- సూర్యకాంతిగలవా. డగుచు, ఉచ్చదాల-లేచెను/పయా జీంచెను), ఇం దసఖు.దై స్వతం్య తుండ్తై యున్నదశరథు(డు కృతాతిథిసత్కారు. డగు జగకపురొహితుండు చెప్పిన శుభసందేశమును విన్నవెంటనే సర్వసన్నద్ధమగు సై నృముతో మిత్సిలకు బయలుడదేరె నని భావము. బలభిత్సఖుండగుటదేత వివాహ సంభారములు క్షణములో సిద్ధమయ్యె ననియు, వశీ యనుటచేత ఇతరుల ఆలోచ నలు సంప్రదింపులు ఆక్కరలేకపోయెనసయు, “సైస్యరేణు ముషతార్కదీధితిః:” ఆమటచేత మహావై భవసమేతు(డై పయనించెననియు తాత్సర్యము. “ఉచ్చచాలొ అన్నుకియ “శుభస్య శ్నీఘం” అన్నట్టు కార్యత్వరను దెలుపుచున్నది. శో. ఆనసాద మిథిలాం స వేషయళ౯ా స! లు

పీడితోవవనపాదపాం బలై

(ప్రీతిరోధ మనహిస్ట సా పురీ

'స్రీవ శాంతపరిభోగ మాయతమ్‌. ర్‌ి

"త్మ రఘువంశము

వ్యాఖ్య : సః-ఆవిధముగా బయలుదేరిన దశరథుడు, బలై:-సైన్యముల చేత, పీడితోపవనపాదపాం.---పీడిత-బాధింప(బడిన, ఉపవన-ఉపవనమునందలి, పాదపాం-వృక్షములుగల, మిథీిలాం-మిథీలానగరమును, వేష్టయన్‌ -చుట్టును ఆక మించుచు, ఆససాద-చేరెను. సా, పురీ-ఆనగరముకూడ, న్త్రీ-యువతి, ఆయతం- విస్పృతమైన, కాంతపరిభోగం, ఇవ-పియసంభోగమునువలె, ,వీతిరోధం- _పేమ చేత జరిగిన అడ్డగింపును, అసహిష్ట-సహించెను. అట్టు బయలుదెరిన దళశరథుండు తన సైన్యములచేత అనగా ఏనుగులు, గుజ్జములు, రథములు, కాలిబంట్లచేత పీడింప బడిన ఉపవనవృక్షలతాదులుగల మిథీలను చుట్టును ఆవరించుచు( జేరెను. ఆమిథల, ఆయుపరోధమును,ఒక యువతి తన పియు/తు చేయుకచ కుచాకర్షణ దంఠతక్షత నఖ వతాది సహిత సంభోగాతశయమును వలె, ఆపీతిరోధమును, అనగా (పేషచేత జరిగిన అవరోధమును సహించెను. అదియే ద్వేషరోధమైనచో సహించెడిదికాదు. యువతియు ( పియుంతు చూపుధార్ష్యమును ఒయేమాధీనయై సహించునుగదా! అలం కొరము :; ఉపమ. ల శ్లో తా నమేత్య నమయే స్థితా వుభౌ

భూపతీ వరుణవాసనవోపమౌ,

కన్ట్ధకా తనయ కౌతుక కియాం

స్వ పభావనద్భశీం విలేనతుః. నిశి

వ్యాఖ్య : సమయే-ఆచారనునందు, స్థితా-ఉన్నట్టివారును, వరుణవాసవో పమౌ-వరుణునితోను ఇందునితోను సమానులగు, తౌ ఉభౌ, భూపతీ- ఆయిద్దఅురాజులగు జనకదశరథులు, సమేత్య-కలిసి, _ స్వ్యపభావసదృ్భశ్రీం-తమ గొప్పతనమునకు తగినట్టి, కన్యకా తనయ _ కౌతుక[కియాం-సీతాదికన్నకల యొక్కయు, రామాడి తనయులయొక్కయు, వివాహోత్సవమును, వితేనతుః-విస్తా రషుగా: చేసిరి. దేవశంలో వరుణుడు, ఇందుండును ఆత్యధికులు, వై దికకళ్మ నిష్టాపరులు; కనుక అట్టివారితో ( బోల్ప/బడిన జనక దశరథులు సయితము గమ యము అనగా ఆచారమునందు నిష్టలెయండుటచేత, తమ సంతానము యొక్క వివాహమంగళములను తమయైశ్వర్యమునకును, కాస్త్రవిధారమునకును _ దగినట్లు పెంచి నిర్వ రించి రని భావము, “సమయో శబ్దమునకు కపథము, ఆచారము, కాలము, సిద్ధాంతము, జ్ఞానము; అర్థములని యమరము.

పళాదళ సర్గము ద్‌ శ్లో, పార్టివీ ముదవవా [దఘూద్వవహో

లట్హిణ _స్తదనుజా మథోర్మిలామ్‌,

యొ తయో రవరజౌ వరౌజసొ

తౌ కుళధ్వజసుతే సుమధ్యమే. ర్‌శీ

వ్యాఖ్య : రఘాూద్వహః - శ్రీరాము(డు, పార్థివీం-పృథివీపు తికయగుసీతను, ఉదవహత్‌ -వివాహమాడిను; అథ-తరువాత, లక్మణః-లక్ష్మణు(డు, తదనుజాం- అమెకు చెల్లెలగు జనకుని యౌారసపు_తి యూర్మిళను, ఉదవహత్‌- పెండ్తి యాడెను. యౌ-ఏ, వరౌజసౌ-మంచి. పర్గాకమవంతులును, తయోః -ఆరొమలక్ష్ముణులకు, అవరజౌ-తరువాతపుట్టినవారున్తై యు్నూరో, తౌ-ఆభరత శతుఘ్నులు, నువు ధ్యమౌంచక._ని నకుములుగల, ఆందగ త్రెిలగు, కుళధ్వజసుతే-జనకుని తమ్ముడు కుశర్వజుని కూతురులగు మాండవీ (శుతకీర్తులదు, ఉదవహతాం-వివాహమాడిరి. రాముడు సీతను, లత్మణు(డు ఊర్మిళను, భరతు(తు మాండవిని, శ తుఘ్నుడు (వశకీ ర్రిని వివాహమాడిరని భావము. “అవరజా” అనుచోట రామస్య అవరజో భరతః, లక్మణసు అవరజః శ్మతుమఘ్న: అని యర్థము చేసికొనవలెను. శ్లో... లే చతుర్ధనహితా న్ర్రయో బభుః

నూనవో నవవధూపరి గవో;,

సామ చదానవిధి భేద విగవోః

సిద్దిమంత ఇవ తన్య భూపతే?, ర్‌5్‌

వ్యాఖ్య: లే-ఆ, చతుర్ధసహితాః-నాలుగవవాండగు శ్యతుఘ్నునితో(గూడిన, (తయః-ముగ్గురగు రామ భరత లవ్మణు లనఐడు, సూనవః-కుమారులు (ఆనలు గురు కుమారులునని యస్థము), నవవధూ పర్శిగహాః-నూతనకన్యలు భార్యలుగా. గలవారగుచు, సిద్ధిమంతః- ఫలసిద్ధితో(గూడినృుతస్య భూపతేః-ఆదశరథునియొక్క, సామ దానవిధి భేద వ్మిగహాః జఇవ-సామము, దానము, భేదము, దండముననెడి చతురుపాయములవలె, బభుః-పకాళించిరి. కుమారులు ఉపాయములతోను, వారి భార్యలు ఫలసిద్ధులతోను పోల్బబడుటదేత ఇదీ ఉపమాలంకారము. “చత్వారః” ఆనక చతుర్ధ సహితాః తయః” ఆన్సట కేవలము వృత్తానుసారియగు ఛందోవివషయ

|గ్ర అఘువంళము మని మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానించెను. అయినప్పటికిని, అందులో చతుర్ధమగు దండోపాయమును అవసరమగుచో నుపయోగింప గలవానికే సామాద్యుపాయ్మత యము ఫలించుననియు, దండసహా యము లేనివానికవి సిద్ధించుట దుర్లభమనియు మొదలగు భావములు స్ఫురించుటకే కాళిదాసట్లు రచించె వని భావించుట తప్పుగాదు. సిద్ధిమంతములగు చతురుపాయములవలె వివాహితులగు నలుగురు కుమారులను జూళి దశరథు( డానందమును బొందె నని శాత్పర్యము. న తా నరాధిపసుతా నృపాత్మవ్రైః

జేచ కాభి రగమన్‌ కృళార్చతామ్‌

సోఒభవ ద్వర వధూ నమాగమః

(వత్యయ (పకృతి యోగ నన్నిభః. ర్‌6

వ్యాఖ్య; తాః, నరాధిపసుతాః-౪ జనకకన్యలగు సిత్మా పభళ్ళతులు, నృపా తృతైః-దశరథ ప్కుతులగు రామాదులచేతను, తే-ఆ రామాదులును, తాలిః, చ- ఆ సీతా _పభృతులచేతను, కృవార్థతాం-కుల శీల వయో రూపాది సాఫల్యమును, ఆగమన్‌ -పొౌందీరి. సః వర వధూ సమాగమః-ఆ వరులయొక్కయు, వధువుల యొక్కయ చేరిక, (పత్మయ (పకృతి యోగసన్ని భఈః-_పత్యయములయొక్కయ, (వకృళులయొక్కయు చేరికవలె [_పకాశించునది, అభవత్‌ -అయ్యెను. శబ్దము లన్నియు (పకృతి _పత్యయ సంయోగము వలననే ఉద్దిస్టారముల నిచ్చును. ఉదాహరణమునకు:-భూ, కృళీ , మొదలగునవి (_పకృతులు, వాటికి థిజ్‌ _పత్య యములు చేర్చుట వలన “భవతి, కరోతి” అను రూపములు సిద్ధించి, ఉన్నది, ఉన్నాడు, చేయుచున్నది మొ. అర్థములు వచ్చును. అళ్లే సనాది [పత్యయములు చేర్చినప్పుడు “బుభూషలతి, చికీర్షతి” అను రూపము లేర్పడి ఉండదలచుకొన్నాడు, చేయ6దలచుకొన్నాతు అనునర్థములు సిద్ధించును. అట్లే ఆ వధూవరులు కృతార్ణులె పరస్పర సహకార్‌మును పొంది. జీవిత లక్ష్యములగు పురుషార్థములను సాధింప గలవారైైరి అని భావము. ఇది కొళిదాసునకుగల వ్యాకరణ ళా స్త రహస్యజ్ఞాన మును, ఆళా స్రముపైం/గల యభఖిమానమును వెల్పడించుచున్నది. శో... ఏవ మాత్తరతి రాతగ్టసంభవాన్‌

ఛాన్‌ నివేళ్య చతురోఒపి త్మ సః

ఏళాదళ సర్గము ౯777 అధ్వను (తిషు వినృష్టమెై థిలః స్వాం పురిం దశరథో న్యవర్తత. ర్‌? వ్యాఖ్య; ఏవ-.-ఈ పైని చెప్పిన రీతిగా, ఆ త్తరతిః- పొందిన యానందము గల, సః, దళరథః-ఆ దశరథుండు, చతురః, అపి-నలుగురునగు, ఆత్మసంభ వాన్‌ -కుమారులను, త్మ్యత-ఆ మిథిలానగరమునందు, నివేశ్య-వివాహితులన జేసి, (తిష, అధ్వసు-మూడు విడుదల (పయాణములందు, విసృష్ణమైథిలః (సన్స్‌- వెనుకకు పంపిన జనక చ. కవర్తి గల వా4డగుచు, స్వాం, పురీం-తన నగరమగు అయోధ్యను, నంవ ర్తత-తిరిగి చేరుటకు. బూనెను. 'నివేశ ఆనుపదమునకు వివాహి తులను జేసి యను అర్థము _పకరణానుసారముగా( జెప్ప(బడినది. దానికి, “నివేశః శివి రోద్వాహ విన్యాసేష [పకి ర్తితః” ఆను విశ్వనిఘంటువు శ్లోకము (పమాణము. పూర్వకాలమున ఆ ప్రబంధువులు సుదూర (పయాణమును దేయునప్పుడు సౌగనంపు వారు, మూడు మబిలీల వరకు వెళ్ళుట యాచారము. అట్లు వచ్చిన జనకుని మర్యాదతో వెనుకకుండునట్లుచేసిి తన _పయాణమును మ.ందునకు సాగించె నని తెల్పుటకే కవి “,తిమ ఆధ్వసు"” ఆని [పయోగించెను. కాగా సాగనంపవచ్చిన జనకుని ఆపి, దశరథుండు సప్వ్కుత స్నుషముగా ముందుకు వెళి నని భావము, శ్లో. తస్య జాతు మరుతః (పతీపగా వర్హ్యును ధ్వజతరు (వమాథినః చికి శు ర్భృశతయా వరూథినీం ఉత్తటా ఇవ నదీరయాః స్థలీమ్‌. ర్‌రి వ్యాఖ్య: జాతు-ఒకప్పుడు, వ _ర్మసు-మార్గములయందు, ధర్వజతరు [పమాథినః-ధ్యజములవలె యెత్తుగా నున్న చెట్లను ఊపీవేయునవియు, (_పతీపగాః- ఎదురుగా వీచునవియు నగు, మరుతః-వాయువులు, ఉ త్తటాః-తీరముంనెక్కి | పవహించునట్టి, నదీరయాః -నదులవేగములు, స్టీం, ఇవ-నేలనువలె, తస్య, వరూథినీం-ఆ దశరథునియొక్క సేనను, భృళశతయా-ఎప్కువగా, చిక్షికుః- క్లేశ పరచినవి. దశరథుని తిరుగు [_పయాణమునం దొక్కొాక్క-సారి మిక్కుటమైన యెదురు గాడ్పులు వీచుచు సైన్యమును బాధపెట్టిన వని భావము. (పయాణము నకు వెనుకనుండి వీచు అనుకూల వాయువులు శుభళకునము, ఎదురుగా వచ్చు

"78 రఘువంశము గాడ్పులు దుశ్ళకునము అనీ శకు5 శా స్త్తముశందు జెప్పంబడినది. “ధ్వజతరు" అనుచోట 'సేనారథముల కేతనములు సైతము ఊగిపోవుచుండెనాయు. భావము. శ్లో. లత్యతే స తదనంతరం రవి ర్బద్ధ భీమ పరివేవ మండల: వైనకేయ శమితన్య భోగినో భోగ వేష్టిత ఇవ చ్యుతో మణిః. ంలి వ్యాఖుః తదనంతరం--ఆ యెదురు గాడ్పులు ఏచిన పిమ్మట, బర్ధ ధీకు పరివేష మండలః -తనచుట్టును చుట్టిన భయంకర పరిచేష మండంముగల, రవిః- సూర్యుండు, వైనతేయ శమితస్య-గరుడునిచేత చంపబడిన, భోగి'-సర్పను యొక్క, ఖోగవేస్తితః .శరీరముచేత మ్నాతము చుట్టబడిన, చ్యుతః మణీః, ఇవ తలపైనుండి జారిపడిన మణివలె, లక్ష్యతే స్మ-కన(జడెను గరిత్మంతుడు చంపు. నప్పుడు శిరస్సునుండి రాలి పడిన మణి సర్పముయొక్క మృతదిహముతో చుట్ట బడినట్లు సూర్యవింబము తనచుట్టుకు ఒక పరివేషము గలదియె, పూర్వపు చెకురు గాలులు తగ్గిన వెంటనే దళరథాదులంకు కనపడె నని భావము. సూర్యుని చుట్టు "నిరదధ ఎన్సువలె చుట్టుకొన్న పరివేషము కనపడుట అకుభసూచకము. ఇట్టి దుళ్శకుశము దశరఖాదులకు( గలిగినది, ళో 'శ్యేనవవ వరిధూన రాలకాః సాంధ్య మేఘ రుధి కార వాననః, అంగనా ఇవ రజస్వలా దివ నో బభూవు రవలోకనకమాః. 60 వ్యాఖ్య: శ్యేనపక్ష పరిధూసరా కా; - శ్యేనపక-గద్దలతెక గ్రారినెడు, పరి భూసరాలకాః-దుమ్ము పట్టిన ముంగురులు గలవియు, సాంధ్యమేఘరుధిరార్డ 9వాససః- సౌంధ్యమేఘ-సంధ్యాసమయ మేఘము లనెకు, రుథిరార్డ “ర క్రముచేత తడిసిన, వాససః-వ స్తొములు గలవియు, రజస్వలాః-దుమ్ముతో(గూడిన, దిశఈః-దిక్కులు, రజస్వలొః-బుతుమతులగ్భు అంగనాః, ఇవ- స్త్రీలవలె, అవలోకనక్షమాః-చూచుట

పళాదళ నర ము ౯7ర్ర కర్షమైనవి, నో బభూవుః-కాకపోును. ఇచ్చట గద్ధతెక్కలే దిక్కులయొక్క మాసిన ముంగురులు, సౌంధ్యమేఘముకే ర క్తము చేత తడిసిన వస్తఎములు, అట్లుండి దుమ్మునిండిన దిక్కులు, తలలు మాసి, వలువలు రక్తొర్ప “ములై యున్న బుతుమతు లగు శ్రీలవలె దర్శన మయోగ్యములు కాలేదు. బుతుమతులైన స్త్రీలను జూడరాదని శాస్తము. దుమ్ముతో నిండిన దిక్కులు చూచుటకు వీలుపడవుగదా! అందు వలన యీపోలిక. ఇది శ్లేషాన్నుః పాణితమగు ఉపమాలంకారము. రూ? వ్యాపించుటచేత దిక్కులు కనపడలేదని భావము భూివర్షము ఉత్పాత హేతువగు నొక యప శకునము. శో. భాన్కర శ్చ దిశ మధ్యువాస యాం

తాం శ్రితాః పతిళభయం వవాసీశే,

తతళోణిత పితృ [క్రియోచితం

చోదయంత్య ఇవ భార్గవం ళివాః. 61

వ్యాఖ్య: భాస్కరః-సూర్యుంు, యాం, దిళశం-ఏ దిక్కునందు (ఇచ్చట న ప్రమ్యర్థమున ద్వితీయావిళ క్ర) ఆధ్యువాస, చ-ఎక్కియుండెనో, తాం, దిశం- ఆ దిక్కును [శితాః-ఆ శయించీయుండిన, శివాః-నక్కలు, చ్యతళోణిత పితృ కియోచితం-క్ష్యత-క్ష! తియులయొక్క_, శోజిత-ర క్తముచేనగు, పితృ్మకియా- ఈర్ప్చుణమునందు, ఉచితం-పరిచితు(డై న, భార్గవం-పరళురా ముని,చోదయంత్యః, ఇవ- (పోత్సహించుచున్నవివలె, ' పతిభయం-భయంకర ముగా, వవాసిరే-కూతలు పెట్టినవి. సూర్యు డేదిక్కున నున్నప్పు డచ్చటనున్న నక్కలు, క్ష్యతియర క్రముచేత పితృ తర్శణము/ జేయునట్టి పరశురాముని. (టోత్సహించయనవివలె భయంకరముగా గూతలుపెట్టినవి. నక్కల ఆరపులు అమంగళ సూచకదులు. "న్ర్రియాం శివా అనీ యమరము, కచుక ఇచ్చటి “నివా శబ్ధము స్రీలింగము. “*వవాసిరే”ఇది వాస్ఫృ- శబ్దే ఆను ధాతువునకు లిట్‌ బహువచనరూపము,. “తిరళ్ళాం వాసితం రుతమ్‌” ఆని యమరము. తిర్యగ్గంతువులధ్యని “వాసితం” అనబడుచున్నది. ల్లో. తతృ్రితీప వవనాది వై కృతం

(ేత్య శాంతి మధిక బత్‌ట్టి క్‌ ఫతివిక్‌ ॥

80 రఘ.వంళము అన్వయుం క్ష గురు మీళశ్వరః తే? స్వంత మి త్యలఘయ త్స తద్వ్వథామ. 8 వ్యాఖ్య; త్యత్పతీపపవనాది-౪ పతిహాలవాయువు మొదలగు, వైకృతం- దుర్నిమిత్త మును, ( పేక్య-చూచి, కృత్యవిత్‌ -కార్యజ్ఞు డగ, తీరే, ఈఊశ-ర:ం- భూపతియగు దశరథుడు, శాంతిం- అనర్థనివృ త్రిని, ఆధికృళ్య-ఉగ్దేశ, గురుం- కులగురువగు వసిష్ణువి, అన్వయుం క్రంబడిగెగు. సం-టవసిస్థుం (. సంంచం-శులో దర్భమే. (దీనిఫలితము. శవాంతమే యగునన్సి, ఉప భాం. ఆవశరథుం మనో బాధను, అలఘ చుత్‌ -తగ్గించెను. ఈ పతికూఎవాయువు మొదల": దళ్ళునములు వలింపకుండుటకై యేయే కాంతులు చేయవలయు న; వళరథు- శశుగగా వసిష్ట డాశకునఫలము శుళభముగానే పరిణమించు నని చేప్పి, మెగ వ శోవ్యవ తగునట్లు చేసె నని భావము. “అధికృత్స” ఆనునది ఉద్ధేఫంచి యశసనర్థము-. నృపమోగింప/ బడు లగబంతమగు నవ్యయము. “స్వంతం” అనగా ను ఆతం -శుభోదర _ మని యర్థము. థో. శేజనః నపది రాశి రుల్లితః 'ప్రాదుకాన కిల వాహినీముఖే, యః (పమృజ్య నయనాని వెనిక్లై ర్లడుణీయ పురుషూకృతి శ్చిరాత్‌. 63 వా?ఖ్యః సపది- వెంటనే (ఆట్టు వారు సంభాషించుచుండగనే), ఉత్ధితః- పైకి లేచిన, తేజసః, రాశః-తేజస్సుయొక్కు. పుంజము, వాహినీముఖే- సే యొక్క యెదుట, (పాదురాస, కిల- ఆవిర్భవించెను సువా! యః-ఏళేజోరాళి, సెనిత్రైః- సెనికులచేత, నయనాని-కన్నులను. [పమృజ్య-తుడుచుకొని, చిరాత్‌-చాఆకాలము నకు, లక్షణీయపురుషాకృతిః-చూడరగిన పురుషరూపము గలది, అభూత్‌- అయ్యెనో. అప్పుడు వెంటనే యొక తేజఃపుంజము నేలప్రైగుండి లేచి సేనయెదుట సాఇుత్కరించెను. సైనికుల కన్నులు మిలుమిట్టుగొలిపి చుడలకపోగా వారు నీటి తోను, (వేళ్ళతోను మాటిమాటికి కన్నుల దుడుచుకాని, చాలసేపటికి ఆతేజః పుంజ మొకపురుషాకృతిలో నున్నట్టు కనుగొని రని భావము.

ఏకాదశ సర్గము 61 శ్లో, వ్యిత్య మంశ ముపవీతలవణం ళు

మాతృకం చ ధను రూర్జితం దధత్‌ ,

యః నసోమ ఇవ ఘర్శడీధికిః

నద్విజిహ్వూ ఇవ చందన దుమః. 64

వ్యాఖ్య: ఉపవీతలడ ణం-యజ్ఞోప వీతము చిహ్నముగాగల, ప్మిత్యం, ఆంకం-తండి సంబ-ధమగు భాగమును, ధనురూర్జీశం ధనుస్నుచేత (ప్రకాశించు నట్టి. మాతృకం చ-తల్లి యంశము ఎ, దధత్‌-ధరింబుచున్న, యః-ఏభార్లవుండు, ససోమః-చం్యదునితోం గూడిన, ఘర్మనీధితిః, ఇవ-చండభాను(డగు సూర్యుని వలెను, సద్విజిహ్వః -సర్పముతో( గూడిన, చంకన_దుష॥, ఇవ-(స్రీగంధపు వృక్షము వలెను, స్థికః-ఉండెనో; బట్టి పరశురాముండు.. వారికి గనపడెను, పరశురాముని తండి జవ దగ్శి బాహ్మణుండు కావున నతని యంశమగు యజ్ఞోపవీతమును, తల్లి _పసేనజితుండను కాజుకూతురు. రేణుక యగుటచేత క్షృతియధర్మమగు ధనుస్సును ధరించిన పరకురాము:డు, చందునితో, గలసియున్న చండభానుండగు సూర్వున వలెకు, సర్వముతోం గూడియున్న చందగవృక్షము వలెను ఉండెనని భావము, అనగా చందచందన _ తుల్యమగు యజశ్ఞోపవీత లక్షణముచేత దయా దాక్షిణ్యాష్మగహాదరి [వావ్యణగుణ“ఎలును, చండభాను, సర్పస వృశమగు ధనుస్సును రరించుటచేత ఆవ కపరా_కమమును భాన్గవునియం దుండెనని తాత్పర్యము శ్‌ యేన రోషవరుషాత్మన; పితుః

శాసనే స్థితిఖిదో ఇపి తస్థుషా,

"వేపమాన జననీ శిక9 దా

(పా గజీయత ఘృణా తతో మహీ. 65

వ్యాఖ్య: రోషపరుషాత్మ'4-కోపముచేత కఠినమైన _ బుద్ధిగలవాండును, స్టితిఖిదః, ఆపి- లోకమరాంద'ఏ ఉలంఘించినవాడును ఆయినప్పటికిని, పితుః-తండి యొక్క, శాసనే_ఆజ్ఞయందు, తస్టుషా-నిలిచినవా(ర్తై, వేపమాన జననీ శిరళ్ళిదాం

క?

8లి రఘువంశము వేసమాన-భయముచేత వణకుచున్న, జననీ-తల్రియొక్క; శిరశ్ళిదా-తలను నరుకు చున్న, యేన-ఏభార్గవునిచేత, [పాక్‌ =ఎమొదట, ఘృణా-దయాభావము, తతః- తరువాత, మహీ-భూమండలమున్ను, ఆజీయత-జయింప( బడెనో, కోపముచేత కఠినత్వమునుపొందిన బుద్ధిగలవాడై లోకమర్యాద నుల్టంఘించిన తండియాజ్ఞ [పకారము, భయకంపితురాలగుచున్న తల్లి శిరస్సును ఛేదించి, తనలోని దయను, తరువాత సమ స్త ఠరాజమండల శిరశ్ళేదమున సకల స్మామాజ్యమును జయించిన పరశురాముని జూచిరని భావము. తలిని చంపుటలో పితృవాక్యపాలనము చేసిన భార్గవునికి దుష్టరాజలోక మును జంపుట యేపాటిగొప్ప! ఇచ్చది “ఆత్మన్‌” శబ్దము నకు “ఆత్మా జీవో ధృతి ర్బుద్దిః” అను నమరవాక్యముచేత “బుద్ధి” అని యర్థము. దయాదాక్షిణ్యములు ధర్మనిర్వహణమునందు అడ్డురావనియు, రాకూడ దనియు ఈ మాతృ శిరశ్ళేద కృత్యమున వెల్లడియగుచున్నది. పితృవాక్య పరి పాలనమే ఇచ్చట ధర్మము. ళో, అవవీజ వలయేన నిర్భభౌ

దవీ.ణళకవణ సంస్థ్రి తేన యః

ఊతియాంతక రై కవింళతేః

చ్యాజపూర్వ గణనా మి వోద్వవాన్‌. వ!

వ్యాఖ్య: యః-ఏభార్గవుండు, దవీణ శవణ సంస్థితేన-కుడిచెవి పెననుండిన, ఆశవీజవలయేన-రు దాష్షల మాలచేత, క్ష్మతియాంతక రే కవింశతేః-క్షతి యాంతక-మషతియులను జంపునట్టి, రణ-యుద్ధములయొక్క, ఏకవింశలేః-ఇరువది యొక్క సంఖ్యయొక్క, వ్యాజపూర్వగణనాం-జపమాలారూప మిషతో మొదటి నుండి చేయు లెక్కను, ఉద్వహన్‌, ఇవ-నిర్వ ర్రించుచున్నవా(డువలె, నిర్బ్భభౌ- అధికముగా (పకాళించుచుండెనో అట్టి భార్గవుని. జూచిరి. కుడివెవిపెన [వేలాతు చున్న జసమాలా గణనము తాను చేసిన క_తియవధాత్మక రణముల యేకవింశతి సంబ్థకు సూచకమా? యనునట్లు అక్షమాలాధరుండగు పరకరాము(డు వారి కా లేజఃపుంజమునందు సాఇాశ్కరించె నని భావము. ల్లో. తం పీతు ర్వధథవేన మన్యునా

రాజవంశ నిధనాయ దీఓతమ్‌,

పళాదళ సర్గము 88

బాలనూను రవలోక్య భార్గవం

స్వాం దళశాం చ విషసాద పార్గివః. 67

వ్యాఖ్య: పితుః-తన తండియగు జమదగ్నిముని యొక్క, వరభవేన- తృతియక రృృకమగు వధవలన పుట్టిన, మన్యునా-కోపముచేత, రాజవంశనిధనాయ- సర్వరాజవంశముల నాశమునత్రై , దీక్షితం-దీక్షవహించిన, తం, భార్గవం-ఆ పరజ రామునిని, స్వాం, దళాం చ-తనరీనదశ:ు, ఆవలోక్య-చూచి (ఆలోచించుకొని), బాలసూన ః-బాలురగు కుమారులుగల, పార్థివః-దశరథుండు, విషసాద-దుఃభించెను, ఓకప్పడు హైహయ క్షత వంకీయుండగు, కా ర్తపీర్యార్టును-గు, జమదగ్మ్ని మునీం (దుని య్యాశమమునకు ఆహారపానీయవాంఛతో వచ్చెను. జమదగ్ని యతనికి సగౌరవముగా నాహారపానీయము లిచ్చినప్పటికిన, హైహయుతు రాజ్యమదమున ముశులనందరి నవమానించి, జమదగ్ని హోమధేనువుయొక్క. వత్సము నెత్తుకొని పోయెను, వలసమిత్కు కాహరణమునక్రై వనమున కేగిన పరకురాముడు తిరిగి వచ్చి, తం[డివలన కార్తవీర్యుని దుండగము నెజింగ, సహింపలెక వెంటనే వెళ్ళి సహ్మ్ససబాహు,డగు వానిని, వాని సైన్యమును తనపరజుధారల కావాతి( జేసెను, అది తెలిసిన హైహయుని కుమారులు, లార్గవు(డు లేని సమయమున జమదగ్ని వద్ధికి వచ్చి యళనిని వధంచిరి. పరశురాముడు తిరిగి వచ్చి తల్లి దుఃఖమును, తండి మృతశరీరమును జూచి, విషయము నెజీగి, (కోధావిమ్లుడ్తె, దుర్శార్గులగు చ తియిలందటిని వధించి దేశమును అత తియముగా. జేసెదనని దీక్షవహించి యట్లచేసి, భూమండలమునంతటిని కాశ్యప మునీం[దునికి యజ్ఞదకిణగా నిచ్చి, తాను మహేం్యదపర్వతమునందు తపస్సు చేసుకొనుచుండెను ఆ భార్గవుం డప్పుడు శివధనుర్భంగ మొక క్షత్రియకుమారునిచేత జరుగుట తెలిసి వచ్చెను. అట్టు వచ్చిన క్ష: తియాంతకుడగు పరథరాముంజూచి అళక్తుండై న దళరథుండు బాలురగు తన కొడుకులును, తానును ఏమగుదుమో! యన్న భయముతో పారి పోవుటకు సిద్ధముగానుండె నని భావము, శ్లో నామ కామ ఇతి తుల్య మాత్ర జే

వర్తమాన మహితే చ చారుణే,

రక్త రఘువంశము

వ్యాద్య మన్య భయదాయి చా భవ

(దత్నజాత మివ హోరసరృయోః. 69

వ్యాఖ్య : ఆత్మజే-తన కుమారుని యందును, దారుజే-భయంకరుండగు, ఆహితే, చ-ళ్యతువునందును, తుల్యం-సమానముగా, వ ర్రమాగం-ఉంటూవున్న, *రామ” ఇతి, గామ-రాము(డు జనుకేరు, హారసర్పయోః- హారముశందును సర్బమునందును, వ ర్తమానం-ఉన్నట్టి, రత్నజాతం, ఇవ-రత్నజాతివలె, అస్య- ఈ దళశరథువికి, హృద్యం-హృదయమున జేరినట్టి, భయదాయి చ-భయమును గలి గించునదికూడ , అభవత్‌ -అయ్యును. ముతా 'లహారమునందును, సర్పము శిరస్సు పైనను, ఉండునది రత్నమే ఆమినప్పటికిని, రత్నశబ్దబచేత సర్పము స్ఫురణకు వచ్చినప్పుడు వలి దారుణ శతువగు భార్గవునికిని, తన కుచూసునికిని, నామ ధేయము “రామొ అని యుండుటచేత, “రామొ శబ్ద (శవశోచ్చారణములయందు భార్గవుండు స్కతిలో మెలంగి, దశరథుడు హృర్గత భయముచేత వణకిపోవుచుండె నని భావము, శ్లో “అర్హ్ట మర వ్‌ మితి వాదినం నృపం

సో౬న వేత్యు భరళ్మాగజో యతః

మత కోపదవా నార్చిషం తతః

సందభే దృశ ముద(గతార శామ్‌. 69

వ్యాఖ్య : నః-ఆ భార్గవుడు, అర్జ్హ్య్యం అర్హ్థం, ఇతి, వాదినం- “పూజా _దవ్యం పూశ్శాదవ్యంొ అని య చున్న, నృపం-దళరథుని, అనవేక్షం-చూడ కయే, యకతః-ఎచ్చట, భరతా గజః-(శ్రీరా ముండు కలయో, తతః-ఆ _పదేశము నందు, క్షత కోపదహనార్చిషం--క్ష_త-త తీయకుల విషమయమునగల, కోప దహన-కోపాగ్ని యొక్క, _అర్బిషం-జ్వాలవలె నున్నదియు, ఉద_గతారకాం- ఎత్రబడిన కనీనికలు గలదియునగు, దృళం-చూపును, సందధే-నిలిపెను. దళ రథుః “డర్హ్య మర్షం” మని యంటున్నప్పటికిని అతనివైపు చూడక, (భ్రీరాము( డెచ్చట నుండకో ఆ వైపునుక్కత కోపాగ్ని జ్వాలవంటి చూపును (గుడ్డు పైకెత్తి భార్గవుడు చూచెనని. భావము. ఇచ్చట “యతః తతొ అనునవి, సార్వ విభ క్తిక స్తసిః అను సం్రపదాయమున స ప్తమ్యర్థమిన ఉపయోగింపబడిన "కసిల్‌” (పత్యయాంతములగు నవ్యయములు.

ఏకాదళ సర్గము 65. శ్లో... తేన కార్యుక నిషక్త ముష్షినా ౧ వాల |

రాఘవో విగతభీః పురోగతః

అంగులీ వివర చారిణం శరం

కుర్వుళా నిజగదే యుయుక్సునా. 70

వ్యాఖు ౨ కార్ముక నిషక్త ముష్టినా-కార్ముక -ధనుస్సునందు, నిషక్త- గట్టిగా ఉంచబడిన, ముష్టినా-పిడికిలిగందాండు., శరం-బాణమును, ఆంగులీ వివర చారిణం- వేళ్ళ సందుూుయంమ. కదలుచున్న దానిని, కుర్వ్యతా-చేయ చున్నవాండున, యుయుత్సునా-యుద్ధము చేయం గోరుచున్నవాండును నగు, తేన-ఆ భాన్గవుఏచేత్య విగతలీః (సన్‌)-భయములీని వాండగుచు, పురోగతః?-_ ఎదుటికి వచ్చిన, రాఘవః-శ్రీశాముకు, నిజగదే-గట్టిగా చెప్పబడెను. -ధనుస్సుపై ముష్టిని ఉంచి, బాణమును సంధించుచు, యుద్ధము చేయం దలచుకున్న పరళు రాము?చేత భయములక యెదుట నిలుచున్న ్రీరాముంగు నుందు చెప్పంచోవు రీతిగా గట్టిగా. జెప్పంబడెను. ని-- జగదే-నిజగదే. “గద” ధాతువునకు కర్మణి లిట్‌. "నొ ఉపసర్గకు. శ్లో. వ్మతజాత మపకారవైైరి మే లి. స.

త న్నిహత్య బహుశః శమం గత;

ను_వ్రకర్ప ఇవ దండఘట్టనాత్‌

రోషితో ఒస్మి తవ వికమకవాత్‌. ః.

వాఖ్య : క్ష్మతజాతం-క్ష తియణాలి, మే-నాకు, అపకార వైరి-పితృవర రూపమయిశళ అపకారము చేయుటచేత శ తువు, తత్‌-ఆ క్షతియజాతిని, బహుశః- అనేక పర్యాయములు (ఇరువది యొక్క సార్దు, నిహత్య-చంపి, శమం-ళాంతిని, గతః (అస్మి)-పొందియున్నాను. (తభాపి-ఆట్లయినను) సు ప్రసర్పః-న్నిదించి యన్న వాము, దండ మఘ్య్టనాత్‌, ఇవ-కజ్ఞదెబ్న వలన వలె, తవ-నీ యొక్క, వ్మికమ _శవాత్‌-పర్నాకము [శవణమువలన, రోషితః-కోపము పొందింపబడిన వాడను, అస్మి-ఆగుదున్నాను. మా తండిని చంపుటయను అపకారము చేసి నందున వ్యతియులందరు నా శ_తువులే. కనుక వారిని ఇరువదియొక్క. పర్యాయ

06 రఘువంశము ములు భూ(పదక్షిణము చేయుచు చంపి శాంతించి యున్నాను. ఇప్పుడు నిదించిన పామును కజ్జతో బాడినట్లు సీ పర్మాకపు (శ్రవణము గలుగుటవంన కోపము గల వాండనైతి నని భార్గవరాముండు దశరథరామునితో ననెను, శ్లో. మైథిలస్య ధను రన్యపార్థివైః

త్వం కిలా నమితపూర్వ మవణోః

త న్నిళశమ్యు భవతా సమర్థయే

వీర్యళ్ళంగ మివ భగ్న మాతగ్ణనః. ౯౨

వ్యాఖ్య : అన్యపార్థివై :-ఇతర చ్యతియులచేత, తనమితపూర్వం- పూర్వము వంచబడనట్టి, మైఠిలన్య-జనకుని యొక్క, థనుః-థభనుస్నును, త్వం- నీవు, ఆక్షణోః కిల-విటిచితివటకదా! తత్‌-౪ ధనుర్భంగమును, నిశమ్మ-విని, భవతా-నీ చేత, ఆత్మనః-నా యొక్క, వీర్యశృంగం-శౌర్యమనెడు కొమ్ము, భగ్నం, ఇవ-విలువంబడినట్టు, సమర్థయే-తలచుచున్నాను. ఇతర డ్మతియు లెవు రును వంచనైనా వంచలేని జనకునింటిలోని శివధనుస్సును నీవు విజీఎవేసితివట కదా? ఆ వార్తను విని, నీచేత నా శౌర్యశ్ళంగము భగ్నము చేయ(బడినట్టు తల(చుచున్నానని భార్గవుండు రాఘవునితో ననెను. ల్లో, అన్యదా జగతి “రామ ఇతగ్టియం

శబ్ద ఉచ్సరిత ఏవ మా మగాత్‌

(వీడ మావవాతి మేస సంప్రతి

వ్య _స్తవృ త్తి రుదయోన్యుఖే త్వయి. 78

వ్యాఖ్య : అన్యదా-ఇతర కాలమునందు (ఇంతకు పూర్వము) జగతి-లోక మునందు, “రామొ ఇత్యయం, శబ్దః రాముడు ఆను ఈ శబ్దము, ఉచ్చరిగః, సన్‌ -పలుక-బడీనదగుచునే, మాం, ఏవ-నన్నే, అగాత్‌-పొందినది సంపతి- ఇప్పుడు, త్వయి-నీవు, ఉదయోన్ముఖే (సతి)-అభ్యుదయమును పొందుచున్నవా+డ వగుచుండగా, వ్యస్తవృ త్తిః-విపరీత వృత్తిగల (మరియొకనిని చెప్పునట్టి) సః ఆ రామ శబ్ధము, మే-నాకు, (వీడం-సిగ్గును, ఆవహతి-కళిగించుచున్నది. ఇంతకు

ఏశాదళ సర్గము 87 పూర్వము “రామ” శబ్దము అఖిధావృ తిచేత నన్నే టోధించుచుండెను. దానికి నేనే యర్థము ఇప్పు డభ్యుదయమును పొందుచున్న నిన్ను గూడ ఆ రామళబ్ధము టోధించుచున్నదగుటచేత విపరీతవృ తిగల యా శబ్దము నాకు సిగ్గును గూర్చు చున్నది. అని పరశురాముడు (శ్రీరామునితో ననెను. ఇచ్చటి వృత్తి శబ్దమునకు అర్థటోరకళ క్రి యని యర్థము- శ్లో. బీభతో 2ఒ/న్ర్ర)ు మచ లే ఒప్యకుంఠితం

ద్వా 85పూ మమ మళతొా సమాగసొా

భేనువత్సహారణా చ్చ హమైవహాయః

త్వం చ కీర్తి మపవార్తు ముద్యతః. గ్ర

వ్యాఖ్య ; ఆచలే, ఆపి-కౌంచము మొదలగు పర్వత ఉజొతియందును, ఆకుంలితం- మొక్క వోనిదగు, ఆస్త్రం-ఆయుధనును, వీళతః-ధరించుచున్న, మమం-నాకు, ద్వౌ-జద్ధలు, సమాగసౌ- తుల్యాపరాధనులుగల, రిపూ-ళ (తువులుగా మతౌ-తోచుచున్నారు.. (వారెవ్వ రన(గా) ధేనువత్స హరజణాత్‌-ధేను-మా తండి దగు వోోీమధేనువు యొక్క, వత్సహరణాత్‌ -దూడను ఎత్తుకపోవుట యను ఆస రాధమువలన, హైహయళ్చ-కా ర్తపర్యుడును, క్రీర్తిం-నా కీర్తిని ఆపహర్తుం- అపహరించుటకు, ఉద్యతః-సిద్ధపడిన, త్వం, చ-నీవున్నుం (కౌంచాచి. పర్వత లేదనమునం ద కుంఠితాస్త్రము గల నాకు, మా తండి పోమధేనువుదూడ నెత్తుక పోయిన కా_వీర్యార్టునుండును, నా కిర్తి నపహరించుటకు. బూనిన నీవును, తుల్యాపరాధ ముగల యిద్దఠే శ తువులుగా( గనపడుచున్నారని లార్గవు/తు రాము నితో ననెను. ట్లో. తమత్తిియాంత కరణో౭పి విక్రమ

న్తేన మా మవతి నాజితే త్వయి

పావకస్య మహిమా న గణ్యతే

కశవజ్ఞ్వలతి సాగరేఒపి యః. 7క్ర్‌

వ్యాఖ్య : తేన-ఆకారణముచేత (నీవు ముఖ్యశతుద్వయము నంశొకడ వగుటచేత), త్యతియాంత కరణ, అపి-సకలక్షతియ వినాశమునకు సారనమై

808 రఘువంశము యుండినప్పటికిని, వ్మికమః- నా పరాకమము, త్వయి-నీవు;, ఆజితే (సతి)- జయింప(బడ వాండవగుముండగా, మాం-నన్ను- నావతి (న-/- అవతి) -త్భ ఫిపర చుటలేదు. (తథాహి-ఆదియంతే) వావకన్య-ఆగ్నియొక వ చుహిమా-గొప్పతనము; సః-ఆదియే, గణ్యతే-లెక్సి ం౨ప(బకును, యః-వఏడి. కక్షవత్‌_.కసవు గడ్డి మె-దలగు దానియందు వలెనే, సాగరే, అపి-సము[చము న దుసైతము,' జ్వలతి-మండునో. కృుద షతియ వినాళశముళకు దోడ్పడిన నావికదము , నీవు జయింప(బడని కారణమున, నాకు సంతోషమును గలిగించుటలేదు. గడ్డిాదము నందువలెనే సము_దజలమునందును జ్వలించినప్పుడే కదా! అగ్నియొక్క మహిమ లెక్కరోనికి వచ్చుంది! అని జామడగ్న/రాముండు దళరథరామునితో ననెను. ఇచ్చట “అవతి” ఆముకియ యుపళూగింపంబకినది. డీఎకి రక్షణము అర్థము నావతి- “షింయమట ఏకు, అనగా నిక్ను జమిుుపక గో యినంకువలన నా శరీ రము బాధాయు క్తముగా నుండి సుతోషబుఎకున్నదన స్కురింపంజేయట యుద్దేశము శో. విది చాత్తబల మోజసా వాళీః యం ణు జాని ॥

ఐశ్వరం ధను రభాజి య_త్త్వయా

ఖాతమూల మనిలో నదిరయెః

పాతయత్యపి మృదు _న్త్లట్మదుమమ్‌. "76

వ్యాఖ్య : కీంచ-మరియును, ఐళశ్వరం-ఈశ్వరునికి సంబంధి చిన, దనుః- ధనుస్సు, హగేః-విష్ణువుయొక్క, ఓజసా-బలముచేత, ఆ త్తబలం, చ-హరింప(బడిన సౌరముగలడిగాను, విద్ధి.తెలసుకొనుము, యత్‌-ఏ ధనుస్సు, త్యయా-నీచేత, ఆభాజి-విువ/బిడినదో; (తభాహి-ఆది యజ్లే) నదీరయైః-నడీజల వేగములచేత, భాతమూలం- పెకలింప(బడిన (వేషగల, తట దుమం-ఒడ్డుపెనున్న వృషముకు, మృదుః, ఆపి -కొద్దిపాటిదేయైనను, అనిలః-వాయువు, పాతయతి-పడ వేయునుగదా! జనకునివద్దనున్న ఈశ్వరచాపము విష్ణులేజస్సుచేత హరింప(బడిన సారముగలడియై యున్నదనియు, అట్టిదానిని నీవు విజీఎతివని.యు తెలిసికొనుము. నదీవేగముచేత 'పెకలింపంబడిన (_వేళ్ళుగలదై యున్న తీరస్థవృ్యక్షమును సన్న పాటిగాలికూడ కూల (దోయునుగదా! కనుక చిన్నవా(డన్లై నను శివధనుస్సును భగ్నముగావించితి నని గర్వపడకుము. అని థార్గవుండు రాఘవుంతో ననెను,

ఏళాదచళ సర్ష ము రలి శో త న్మదీయ మిద మాయుధం జగనయా ౧ బి

సంగమయ్య సళరం విక టమ్యళామ్‌

తిష్టుతు 'వధన మేవ మప్యవాం

తుల్యబాముతరసా జిత స్త్వయా. 777

వ్యాఖ్య : తత్‌ - అందువలన, మదీయం-నాడియగు, ఇదం, ఆయుధం-ఈ ధపస్సు, జ్యయా-అల్లి తాటితో, సంగమయ్య-కూర్చి, సశరం-బాణయు క్రమగు నట్లుగా, త్వయా-నీచేత, వికృషంతాశి-లాగబ కునుగార , _పధనం-యుద్ధము, తిస్టతు- అట్టుండ విన్ము; ఏవం, ఆపి- శాధనువునట్లుచేయగలిగినప్పటికి?, అఆహం- ను, తు్యబాహతరసా-స మానబాహుబలముగల, త్వయా-నీదేత, టీత:ం-జయింప బడినవా:డడనె యగుదు'ఏ. కావున నాయీధ పస్సునకు నారి 3ంగూర్చి, యెక్కు- పెట్టి చూపుము. యుద్ధముమాట ఆట్లుండనీ, ఆవిధముగా ధనురాకర్షణమును చేయంగలి గితివేన,సమానఐబలముగం నీదేత నేశు ఓడిపోయినటట్లే యని భార్గవు( డనెను. థో, శాతరో ఒసి యది వోద్లళార్చిషా గా ళం

తర్జితః పరశుధారయా మమ

జ్యా నిఘూత కఠినాంగులి ర్వ్బృథా

బధ్యళా మభయ యాచనాంజలి;ః. "785

వాఖ్య : వా-లేక, ఉద్గతార్చిషా-జ్వూలలు గక్కుచున్న, మమ, పరశు . ధాఠరయా-నాయొక్క గొడ్డలియంచుచేత, తర్జితః-బెదిరింపబడినవా(డవై + కొతరః, అసి, యది-భీతిజెందినవా/డవగుచున్నచో, జ్యా నిఘాత కఠినాంగులిః - జ్యా అల్లెతాటి యొక్క, నిఘాత - లాగుటచే! గలుగు దెబ్బల వలన, కఠిన-మొద్దుబారిన, ఆంగులిః-| వేచ్ళుగలవా/డవగుట, వృథా-నివ్వంయోజ నము. అభయ యాచనాంజలిః- ఆభయమును యాచించుదోయిలి, బధ్యతాం- కూర్చ! ఐతునుగాక. మంటల్నుగక్కు నా పరళుధారచేత బెదిరింప(బడి, భయకంపితుండ వగుచున్నయొడల, నాథనస్సు నెక్కు పెట్టి నారిదెబ్బలతో [వే మొద్దువారజేసి కొనుట వృథఖ్యాపయత్నమే యగును. కనుక అభయమును యాచించుట కంజలిని ఐబంధీంపు మని యనెను (చంపవద్దని (ప్రార్థింపుమని భావము),

రి0 రఘువంశము శ్లో. ఏవ ముకక్తవతి ఖీమదర్శనే గా అజాఖి

భార్లవే స్మిత వికంపిళతాధరః

తద్ధినుర్గ 9వాణ మేవ రాఘవః

(వ్రత్యపద్యత సమర్థ ము త్తరమ్‌. 79

వ్యాఖ్య : భీమదర్శనే-భయఎకరు.డై కనబడుచున్న, భార్గవే-పరశురాము(డు ఏవం-ఈ పైన జెప్పినరీలిగా, ఉ క్రవతి-(సథి) పలికినవా(డగుచుండగా, రాఘమ- అ్రీరాము/గు, స్మితవికంపితాధరః (సన్‌)-చిజునగవుచేత కదల్బ:బడిన యథ రోష్టము గలవా+డగుచు, తద్ధనుర్గంహణం, ఏవ-ఆఖార్గవుని ధనుస్సును [గహించు టయే, సమర్థం-ఉచితమగు, ఉత్తరం-సమాధానమునుగా, (పత్యపద్యత-ఆంగీ కఠించెను. భయంకరరూపముగల భాగ్గవు( డట్లు చులకనచేసి పలుకగా రాఘవుడు చిలువవ్వుచేత కంపించుచున్న పెదవిగలవా(డగుచు నతనిధనువు నెక్కు పెట్టి నవాబు సంధానము చేయుటయే తగిన సమాధానమగునని యట్టు చేయంబూనెను. శో. వపూర్వజన్నధనుషా సమాగతః

సో 2తిమాత లఘుదర్శనో ఒభవత్‌

శేవలో ౬ఒపి నుభగో నవాంబుదః

కిం పున (యిదళచాప లాంఛిత. 80

వ్యాఖ్య :; పూర్వజన్మథనుషా- పూర్మ జన్మయగు నారాయణావతారము నందలి ధనుస్సుచేశ, సమాగతః-హడిను సు-ఆరాముండు, అతిమాత లమఘుదర్శనః- ఎక్కువగా (వియదర్శనుడు, అభవత్‌-అయ్యెను. (ఎట్లనగా) నవాంబుదః-తొ లకరిమేఘము, కేవలః, ఆపి-ఏవాంగులుకేక సామాన్యముగా నున్నప్పుడే, సుభగః -అందముగానుండును. (శిదశ చాపలాంఛితః -ఇం దధనుస్సుతో చిహ్నితమై యున్నప్పుడు, కిం పునః-ఏమి చెప్పవలెను? శ్రీరాముండు నారాయణావతారమున ధరించిన చాహమే యిప్పుడు శార్గవునివద్దనున్నది. కనుక ఆధనుస్సును పట్టుకొన్నరాఘవుంతు. మిక్కిలి _వీయ రర్శనుండై కన్పథైను. వర్షాకాల మేఘము వట్టిగానే యందమై యంతును. ఇక

వకాదళ న్‌్షము రై దానిపై నియదరనుస్సు చేరినప్పు డెంతయందముగానుంకునో చెప్పవలెనా! అభ్లే సహజసుందరుండగు రాఘవుడు వైష్ణవ థనుస్సును థరింపగానే మిక్కిలి దర్శ నీయ సౌందర్యముగలవా. డయ్యె నని భావము. లఘు శబ్దము సుందరార్థక ము, శ్లో. తేన భూమినిహిత్రైకకోటిత

ఆక్క్కార్కుకం చ బలినా ధికోపిశమ్‌

నిష్ప9ళ శ్చ రిపు శాస భూభ్ళళాం

ధూమ శేవ ఇవ ధూమళశేతనః. 81

వ్యాఖ్య : బలినా-బలవంతు(డగు, తేన-ఆవాఘవునిచేత, భూమి నిహితైక కోటి....భూమి-భూమిమీద, నిహిత-ఉంచ(బఐడిన, ఏకకోటి-ఒకచివరగల, తత్‌, కార్ముకం చ-ఆభార్గవుండిచ్చిన రనస్సుగూడ, ఆధిరోపీతం-అల్లె తాడుగూర్చి యెక్కు పెట్టబడిన దయ్యెను. భూభృతాం-రాజులకు, రిపుః,చ-ళ్నతువగు. భార్ల వుంయగూడ, ధూమశేషః-పొగతో మిగిలిన, ధూమకేతనః, ఇవ-ఆగ్నివలె, నివ్వ?) థః-ని స్తేస్కు(డు, ఆన-అయ్యెను. ఒక ధనుఃకోటిని నేలపైనుంచి, నారీని గూర్చి, రాఘవు/తు విల్లునెక్కు పెట్టుటను జూచిన భార్గవుడు, పొగమ్మాతము మిగిలిన యగ్నివలె ని స్తేజస్కు/డయ్యెను. ఆతనిమొగము పరాభవముచేశత కళా హీన మయ్యునని భావము. శ్లో ళావుభావపి పరస్పరస్థి తొ

వర్థమాన వరిహీన తేజసొ

వళ్యతి న జనతా దినాత్యయే

పార్వణె శశిదివాకరా వివ. - 882

వ్యాఖ్య : పరస్పరస్థితొ-ఒక రినొకరు ఎదుర్కొనియున్న వారును, వర్ధమాన పరిహిన తేజసౌ- పెరుగుచున్నదియు, తరుగుచున్నదియు. నగు తేజస్పులుగల, తా, ఉభౌ, అపి-ఆరాఘవ భార్గవులిద్దజను, దినాత్మయే-సాయంకాలమునందు, పార్వణౌ-పూర్ణీమయందుండిన, శశి దివాకరౌ, ఇవ-చం, దసూర్యులనువలె, జనతా- జనసమూహము, పళ్యతి, న్మ-చూచెను. అప్పుడు యోద్ధలై యొకరినాకరు ఎదు

02 రఘువంశము ర్కొనియున్న రామ భార్గవులలో రామునితేజస్సు ెరుగుచును, ఖార్గవుని తేజస్సు తరుగుచును ఉండగా, వారు జనసమూహమునకు పూర్ణిమనాటి సాయంకాలము నందలి చంద సూరులవలె(గనపడి రని భావము. ఇచ్చట రామునికి చం దుని తోను, భార్లవునికి సూర్యునితోను బొపమ్యముకు (గహింపవలెను.. “పార్వణౌ” ఆసగా పర్వమునందున్నవారని యర్థము. పూర్ణిమ పంచపర్వములలో నొకటి కావున సుందర్శ్భానుసార ముగా దానినే. గహింపవలెను. ఆనాడే సూర్యుండ స్తమించు చుండ(గాం జం దుండు తేజోరాశి యగుట కననగునుగదా। శ్లో. తం కృపామృదు రవేవ్యు భార్గవం

రాఘవః స్థలితవీర్య మాత్మని

న్వంచ నంహత మమోఘ మాళుగం

వ్యూజహోార హర నూనునన్నిభ:. 63

వ్యాఖ్య : హరసూనుసన్నిభ:ః -శివునికుమారు(డగు షణ్ముఖునితో సమాను డును, కృవామృదుః:-చయచేత మెత్తనివాశుగునగు, రాఘవః-ఛ్రీరాముండు, ఆత్మని-తనవిషయమున, స్థలితవీర్యం-కుంఠితశ క్రిగల, తం, భార్గవం-ఆపరళు రామునిని, స్వం-తనదియు, నసంహితం-సంధానము చేయ/బడినదియు, అమోఘం- వ్యర్థముకానిదియు నగు, ఆవగం, చ-బాణమునున్ను, అవేక్ష్య-చూచి, వ్యాజహార- పలికెను. కుమారస్వామివంటి పర్నాకమవంతుండై నప్పటికిని దయాళాలియగు రాముఃతు తనవిషయమున గళితశౌర్యు.డ్రై యున్న ఖార్గవుని దీనదశను, తానెక్కు వెట్టిన బాణము వృథగా(బోవునది గాకుండుటయు' దలచి పరకురామునితో “ముందు చెప్పంబోవురీతిని భాషించెను. ఖో. న (పవహార్తు మల మస్మి నిర్ణయం ఉం పాని యణ

విప ఇత్య భిభవత్యపి త్వయి

శంస కిం గతి మనేన పత్తింశా

వాన్ని లోక ముత తే మథఖార్జి తమ్‌? 84

వ్యాఖ్య : అభిభవతి ఆపి-నన్ను తిరస్కరించుచున్న వా(డవై నను, త్వయి-నీయందు, వ్శిపః, ఇతి-( బాహ్మణు(డవగుటచేత, నిర్ణయం-దయాహిన ముగా, (పహ ర్తుం-బాణమును వేయుటకు, ఆలం-శక్తుండను, న; అస్మి-కాలే

వ కాదళ సర్గము ర9ి కున్నాను. కాని, అనేన, ప తిణా- ఈబాణముచేత, తే-నీయొక్క, గతిం-గమన మును, హన్మీ, కిం-నశింప(జేయుదునా? ఉత-' ర, మథార్జితం- యజ్ఞాది లేత సంపాదింపంబడిన, లోకం-స్వర్గమును, హన్న్మి కిం-_నశింపంయేయుదునా! శంస- చెప్పుము. నీవు నన్ను తిరస్మరించుచున్నప్పటికిని, _బాహ్మణు+డవు కనుక, నీపై బాణనువేని, చంపి, _బహ్మహత్యాపాపము నొడిగట్టుకొనుటు. సిద్ధపడలేషు, కావున, అమోఘమైన నాయీబాణముచేత నీగమనము నాపివేయమందువా! లేక, నీవు తఫోయజ్ఞాదులనేత నార్జించిన స్వర్గ'ను ధ్వంసముచేయమందువా? చెప్పమని రామవుండు భార్గవుని నడిగెను, క్షం (పత్యువాచ త మృపి ర్న తతత;

తశత్వాంన వేద్శి పురువం పువా*?తనమ్‌

గాం గతస్య తవ ధామ వ్తెవ్లవం

కోపిత్రో వ్యాసి మయా దిదృతుణా. ర్‌ల్‌

వ్యాఖ్య : బువిః-భార్గవుండు, తం-అట్లుపలికిన రాఘుని గుజి:చి, [పళ్యు వాచ-బడదులుపలికెచు. (ఏమన?) త త్త్వతః-మయలార్థముగా, త్వాం-నిన్ను, పురాత నం, పురుషం-పురాణపుకరుషున, న వేద్మి న-ఎజుగననుటలేదు. కింతు-కాని గాం, గతసం-భూలొకమును జేరినబ్టి, తవ-నీయొక్క, _వైన్షవం-పెష్టుసంబంధమగు, ధామ-తేజస్సును, దిదృవుణా-చూడ(దలచుకొన్నట్టి, మియా-నాదేత, కోపితః, పొ-కోపమువచ్చినవాడవుగా. జేయంబిడినవాడవు, అసి-౨గుమన్నావు. అట్లు శరసంధానముచేసి పలికిన రాఘవు౨కి భార్గవు: డిట్లు బదులుపలికెస - మవోత్మా! నిజముగా నీవు పురాణపుకువుండవగు నారాయణు(డవని నేనెలు/గని విషయము కాడు. భూలోకమున దశరథసుతుండవుగా నవతరించిన నీయందు వైవ్లవతేజస్సు ఏ స్థితిలో నున్నదో చూడందలంయకొని యట్లు నీకు కోపమువచు బనట్టు చేసితినికాని వేళబకాదు. త్ల. భన్ధుసా త్క్బృతవతః వితృద్విషః

పాతసా చ్చ వసుధాం ససాగరాష్‌

రిక్త రఘువంశము

ఆహీతో జయవివర్యయో 2పి మే

శ్లాఘ్య ఏవ పరమేష్టిశా త్వయా. ౬6

వ్యాఖ్య ; పితృద్విష।-నా తండీ శతువులను, భస్మసాత్‌, కృతవతః - రస్మము చేసి వేసిశట్టియును, ససాగరాం-సమ్న్ముదములతో(గూడిన, వసుధాం- భూమిని, పాతసాచ్చ, కృతవతః-పత్సా తదానముగా నిచ్చివేసినట్టియుకు, మేం నాకు, పరమేష్టినా-పరమ పువముడవగు, త్వయా-నీచేత, ఆహితః -చేయంబడిన, జయవిపర్యయః, అపి-పరాజయను కూడ, శ్లాఘ)ః, ఏవ- అనంవముతో.గోం దగిన దియే- ఇంకను భార్యవు డిట్లనుచున్నాడు, నా పిశృవైరులగు కోపముచేత అస్మి భూతులను జేసినాను. నేను కృతియి జాతమును సంహరించి, స్వాధీనము చేసికొన్న నమ స భూమండలముషు, సత్పా తయగు కిశ్యపు)కి యజ్ఞ వషీణగా నిచ్చినాను. ఇట్లు కృతకృత్యు,డనైై యున్న నాకు, పురాణపురుమ(డవు, పరమేస్టివి ఆగునీ చేత గలుగు పరాజయముకూడ సంతోషముతో గోర(దగినదే కాని అన్యము కాదు. శ్లో, తత్‌ గతిం మతిమకా) వకేప్పిళాం

పుణ్యతీరగమనాయ కక మే

పీడయిమ్యతి నమాం ఖలీకృళతా

న్వర్గవస్థతి రభోగ లోలువమ్‌. న్‌

వా?ఖ? : ఈత్‌-అ కారణమునలన, హేమతిమతాంవర!-ఓ బుద్రిమంతులలో (శేష్ట/డా! పుణ్యరీర్థగమనాయ-పుణ) తీర్థములకు వెబృటకొజకు, ఈప్పిరా౨- ఇన్టముగల, మే-నా యొక-_,, గతిం-గమిన శక్తిని, రక్ష-కాపాడుము. ఖిలీకృతా- వెష్టటకు వీలుపడనట్టు చెలుప(బడిన వ్రైనమ, స్వర్షపద్ధతిః-స్వర్షదూర్గము, అతోగ లోలుపం-భోగములయందు నిసృహగల వా।ఃడనగు, మాం-నన్ను,న పీడయివ్యతి- బాధింప/జాలదు. ఓ ముతీమ.తు-నా! అనేక పుణ్యతీర్థముల కేగి యచ్చట తపో నిష్టలో నుండ(రలభిన నాకు కాళ్ళు చకుండ వేయకుము. ఇ5 నాకు స్వర్గసాఖా 'థి లావ లేదు కనుక, నేను వెళ్ళంవోవు స్వగమార్గమును నీవు దుర్గమముగాః జేసినప్ప టికిని నాకు బాధలేదు. స్వర్గమార్గమునే బాణమువేసి చెలుపుము అని కోరెను. ళ్లో (వశష్ధివద్యత తథేతి రాఘవః

పాబ్యుఖ శృ విననర్జ సాయకమష్‌

ఏశాదళ నర్గము 05 భార్గ వస్య నుక్ళతో 2ఒపి సో౭. భవఠ్‌ స్వర్గమార్ల పరిఘో దురతన్థయః. రర వ్యాఖ్య : రాఘవః-శ్రీరాము(కు, తిథేతి (తభా-- ఇతి)-సరే యని, పత్య పద్యత-ఆంగీకరించెను- [పాబ్ముఖః-తూర్పునకు మరలినవాండ్లై, సాయకం-ఎక్కు పెట్టిన బాణమును, విససర్జ, చ-విడువనుగూడ విడిచెను. సః-ఆ బాణము, సుకృతః, ఆపి-మంచిపనులు చేసిన పుణ్యాత్ముండే యైనప్పటికిని, లార్గవస్య - పరశురామునికి, దురత్యయః-ముందునకు వెళ్ళనీక ఆడ్డగించునట్టి, స్వర్గమార్గ పరిఘః-స్వర్గమార్గమనకు గడియగా, అభవత్‌-ఆయ్యెను.. ఖార్గవుండు. కోరిన కోరికను అంగీకరించి, రాఘవు/డు (పాజ్ముఖుండ్లై తాను సంధానము చేసిన బాణ మును వదలెను. ఆ బాణము, పుణ్యాత్ము.డే ఆయియున్నప్పటికిని, పరక్షురామునికి న్వర్గమార్గమును మూసివేసిన గడియగా మారెను అనగా భార్గవుండు స్వర్గమున కింక వెళ్ళుటకు వీలులేదని భావము, ళో రాఘవో ౬పి చరణా తపొోనిధేః తమ్యళతా మితి వదన్‌ సమన్పృశత్‌ నిర్జి శేషు తరసా తరన్వినాం శృతుమ [పణతి రేవ కీర్వయే. 869 వాఖ్య : రాఘవః, అపీ-రాము(తు కూడ, క్షమ్యరాం- క్షమింప.బఐతుదును గాక, ఇతి, వదన్‌-ఆనియకుచు, తపోనిధేః-భార్గవునియొక _, చరణొ- పాదములను, సమస్ప్ఫృశత్‌-పట్టుకొని నమస్కరించెను. తరస్వినాం-ఐలవంతులకు, తరసా-తమ " బలముడేత, నిర్జితేమ-ఓగింప-బడిన, శ తుషు-శ్చతువుల విషయమున, [పణతిః, ఏవ-నమస్కారమే, క్రీర్హయే-కీ ర్రిని/గలిగించునుగదా! అట్లు బార్గవుని స్వర్గ మార్గ మును ధ్వంసము చేసిన రాఘవుడు, “నేను కమింప(బకుదునుగాతొ. అం థార్ల వుని పాదములపై( ఐడి నమస-_రించెను.. పరా_కమవంతులకు, తమచే. నిర్జింప బడిన శ్మతువులను నమస్కాారాదులచేత. (బసన్నులను జేయుటయే మిక్కిలి యశన్కరము అని భావము. రాముడు లార్గవుని గర్వము నణచుట కట్లు చేసెనే కాని యతనియందు నంపూర్ణ వినయ గౌరవము లు-డినట్టు "తపోనిధ” “సమస శత్‌" పదములు దెలుపుచున్నవి.

06 రఘువంశము శ్లో, గాజనక్వ మవధూయ మాత్ళకం

పశ్య మై గమితః శమం యదా

న న్వనిందితపలో మమ త్వయా

నిగహో ఒపస్టయ మను(గహీకతః. 90

వ్యాఖ? :; నూత్యరం-తల్లిద్వారా సం_కమించిన, రాజసత్వం-రజోగుణ '“పధానత్యముక, అవధూయ-తొలగించివేసి, పి తృం-తర్మడిద్వారా సవకమించిన శమం-శాంతిన, యవా-ఎప్పుడైె తే, గమిత:-పొందింపంబడీన వాడను, _ అస్మ- అగుచున్నా నో, తదా-౪అప్పుడే, త్వయా-నీచేత, మమ-నాకు, అనిందితఫలః-ఇవ్ష మయిన స్వర్గవానివ ఫలముగా(గం, అయం, న్మిగహ:- ఈయపకారము, అన్నుగహీ కృతః, నను-ఉపకారముగా( చేయబడినది సుమా! రాఘవా! నేను, మహా తపస్వి యగు జమదగ్నికి క్షతియ కన్యయగు రేణుకయు దుదృవించుటచేత, మాతృక మగు రాజస గుణము, ష్మీతమగు శాంతగుణమును గలవాండనై యుఐటిని. నీవు నమ్ను రాజసగుణుల (శోవగర్వాదులు) నుండి దూరముచేసి, తపస్వికుండ వలసిన శాంతగుణ _వధామదింజేసితివి. స్పర్షఫాఖము నాకిష్టము కాంది, దానిని భంజించుబయనకు నీ నిగహము, నాకు ఆన్నుగహమే ర్లైనది- ఇంతకన్న నేమి యుపకారను రావలయుగు? అని పరశురాముడు రాఘస్సని న్లాఘించెను. ఆనాటి నుండి భార్షవుండు రాగద్వేష 'యిలులేని మహాముని యచ్యైను. శ్లో. సాధయా మ్యహ మవిఘ్నమస్తు "తే

'దేవకార్య మ పవాదయిమ్యతః

ఊచివా నితి వచః నలవణం

లమ్మణా్యగజ మృసి _న్తిరోదభే. ర్ట]

వాాఖణః అహం-నేను, సాధయామి-వెళ్ళుచున్నాన, డేవకార్యం-రావణ వధాది. దేవకార్యమును, ఉపపాదయిష! తః-సంపాడింపగలుగునట్టి, తే-నీకు, అవిఘ్నం-విఘ్నాభావము, ఆసు-ఆగునుగాక, సలక్మణం-లక్ష్మణునితో(గూడిన, లక్మణా్యాగజం- శ్రీరాముని గురించి, ఇతి-ఈ ఏధిమగు, వచః-మాటను, ఊచివాన్‌- పలికినట్టి, _ముషిః- భార్గవరాము.డు, లిరోడథే-అంతర్థానమును పొందెను. నేను

వకాదళ నర్ష ము 97 వెళ్ళుచున్నాను. దేవతలు | పార్థింపంగా రాముండవై పుట్టి, వారి కార్యమగు రావణ వధాదికమును ముందుచేయ"బోవునట్టి నీకు అవిఘ్నము అగుగాక, అన్నమాటను సలమ్మణుండగు రామునికి జెప్పి మహర్థియగు పరశుంాము. డంతర్జానమును బొందెను. ఇచ్చట “సలక్ష్రణ” అనుననె సాభ్నిపాయవిశేషణము, రాముడు అరణ్యవాస, రానణవధాదికమును లక్ష్మణనపాతుండై చేయ+బోవునుగదా! అందు వలన లక్ష్మణుడు సైతము వినునట్లు ఆశీర్వదించెను. ఆలంకారము: పరికరము. శో తస్మిన్‌ గతే విజయినం పరిరభ్య రామం

"స్నేహా దమన్యత పిళా పున -శీవ జూతమ్‌

తస్యా భవత్‌ వణకుచ; పరితోషలాభ;:

కళజూగ్నిలంఘితతరో రివ వృష్టిపాతః. 92

వ్యాఖ్య: తస్మిన్‌ -ఆభార్గవుండు, గతే (సత్సి- వెళ్ళిపోయినవా(తు కాగానే, విజమినం-విజయమును పొందిన, రామం-ఛశ్రీరాముని, పిళతా-ఛర్వడియగు దళరభు(తు, 'స్నేవాత్‌- వాత్సల్యమువలన, పరిరభ్య-ఆలింగనము చేసికొని, పునః, జాతం, ఏవ-మళ్ళీ పుజ్జీన వానినగానే, ఆమన్యత -తలంచుకొనెను. తణళుచః- త ఇకాలము దుఃఖమును పొందినట్లీ, తస్య-ఆ దశరథునికి, పరితోషలాభః-సంతోష (పాపి, కక్షాగ్ని లంఘితతరోః-కక్ష-ఎండిన వనము నందలి, ఆగ్ని-అగ్నిచేత (దావాగ్నిచేశ), లంమిత-చుట్టివేయంబడిన, తరోః-వృక్షమునకు, వృష్టిపాతః, ఇవ-వర్షపాత బివలె, అభవత్‌ - అయ్యెను. అట్టు ఆశీర్వదించి భార్గవుండు వెళ్ళిపో గానే, విజయమును పొందిన రాముని తం్యడియగు దళరథుండు గాఢాలింగనము చేసికొని, కొడుకు పైంగల 'స్నేహవాత్సర్పములదేత రాముడు పునర్జన్మ యె త్రిచట్లు భావించి, సంళషపడె:ఏ. క్షణమా_తదుఃఖము ననుభవించిన దశరథుని కాసంతో షము, దావాగ్నిచేత చుట్ట(బడిన వృతమునకు వర్షపాతమువలె నుండెను, ఇచ్చట “పునఠేవ జాతం” అనువాక్యము, భార్గవుండు, ఫ్రీరాము(డు పరాత్పరుడనియు, దేవకార్యమును సాధించుటకు అవతరించిన నారాయణండనియు. పలికిన పలుకులు విన్న దళరిథు/డు, మరుక్షణమునందే ప్వుతవాత్సల్యలోల పుండై రాముని మరల సామాన్యుండగు తనప్యుతుండే యని భావించెనన్న యర్థాంతరమును గూడ స్ఫురింప చేయుచున్నది. అలంకారము: ఉపమ.

8

98 రఘువంశము ళో. అథ పథి గమయిత్వా శుషర మోప కార్యే

కతిచి దవనిపాలః శర్వరీః శర్వకల్పః

పుర మవిశ దయోధ్యాం మైథిలీదర్శనీనాం

కువలయితగవాజాం లోచనై. రంగనానామ్‌. 08

వ్యాఖ్య; అథ-ఆపిమ్మట, శర్వకల్పః-ఇంచుమించుగా శంకరునియంత వాండగు, అవనిపాలః-దళరథుండు, క్షుప్తరమ్యోపకార్యే-ఆలంకరింపబడిన యంద మగుడేరాలు గల, పథి-మార్గమునందు, కతిచిత్‌, శర్వరీః-కొన్నిరా తులను, గమ యిక్వా-గడపి, మైథిలీదర్శనీనాం-సీతను జూడదలచిన, అంగనానాం- పురన్త్రీల యొక్క, లోచనైః-కన్నులచేత, కువలయితగవాషరిం- కువలమిత - కలువలుగలవిగా( జేయ(బడిన, గవాక్షాం-మేడల కిటికీలుగల, పురం, ఆయోధ్యాం-పట్టణమగు నయోధ్యను, ఆవిశత్‌-! పవేశించెను. ఆ తరువాత నచ్చటచ్చట యందమైన డేరాలతో నేర్పరుప(బడిన విడుదులయందు కొన్ని ర్మాతులు గడపిన దశరథు(డు, కోడం[డ తోను,కొడుకులతోను సీతనుజూచుటకై. యుత్సాహపకుచు న్న పురాంగనలకన్ను లచేత మేడల కిటికీ లన్నియి కలువలతో నిండినట్టు శోఖించుచున్న ఆయోధ్యానగరమును (పవేించెను. పరళువూమునికి కుమారస్వామి సహాధ్యాయి. అద్దీ రాముండు కుమారస్వామితో సమానుండై భార్గవుని నిర్జించుటవలన నట్ధీ కుమారుడు గల దళరథఃతు శర్వకల్పుడని కవి వర్ణించెను, కువలయితగవాఇం అనుచోట పురస్తీల కన్నులకును కలువలకును అభేవము చెప్పుటచేత రూపకాతిశయోక్కి అలంకారము ధ్యనించుచున్నది. ఇది సీతా వివావా _వర్ణనాత్మకఘగు నేకాదళ నర్గము.

ఇది మవోకవి కా?దాస కృత రఘువంళశకావ్యమున సీతా వివాహ వర్ణ్దనమను ఏకాదళ సర్గమునకు( కేశవపంతుల నరసింహళాన్త్రి రచిత దెలు(గు లఘువ్యాఖ్య-

శః మహాకవి కాళిదాస కృత అద రఘువంశము దా సదశ సరము €0

శ్లో. నిర్విష్ట£ిమయస్నేహాః స దశాంత ముపేయివాన్‌,

ఆసీ చానన్ననిర్వాణః (పదీపార్చి రివోమషసి. కి

వాఖ్య : నిర్విషవిషయ స్నేహః- నిర్విన్ట-ఉ పభు క్తములై న, విషయం భోగ్యవస్తువులనెడు, 'స్నేహః-వాంఛితములుగలవా(దును, దశాంతం-జీవనస్థి తి యొక్క అంతమును (వార్ధకమును), ఉ పేయివాన్‌ -పొందించున్నట్టి, సః-(ఆట్టు సీతాకల్యాణానంతరము స్నుషాప్కుతాదులతో అయోధ్యానగరమునకు. జేరిన) ఆ దశరథుడు, ఉవసి-ఉషఃకాలమునందు, (పదీపార్చిరివ ((పదీపార్చిః, ఇవ)-దీప జ్వాలవలె, ఆసన్న నిర్వాణః -సమీపించిన మోక్షము (మరణము) గలవా(దు,ఆసీడ్‌- అయ్యెను. దీపజ్వాలాపక్షమున నిర్విష్టిషయస్నేహః-నిర్విష్ట-నశించిన (తగ్గి పోయిన), విషయ-. పమిదయందలి, స్నేహః-నూనెగలది యనియు, దళశాంతం- వ త్రియొక్క చివరిభాగమనియు, అనన్ననిర్వాణః-సమీపించిన వినాశము గలది యనియు నర్థములు. జీవితకాలమున సర్వసుఖములు అనుభవించి చివరిదశకుజేరిన దశరథుడు, రాతివేళ చక్క-(గావెలిగి, తైలము తగ్గిపోయి నపిమ్మట, వ త్తిచివరికి వచ్చి చల్చారిపోవఎన్న దీపకశికవలె, మోక్షమునకై వేచియుండెనని భావము. దీపోపమానము, మానవు(డు తనయవసర మున్నంతవఅకే వెళిగి పిమ్మట నళించు నన్న తత్వమును దోధించుచున్నది. “స్నిహ్యంతి పురుషా యేమ ఇతి స్నేవాః- శద్దాదయః" అని స్నేహశబ్ద వ్యుత్పత్తి. నిర్వాణం నిర్చృతొ మోక వినాశే గజ మజ్జనో యని యాదవ నిఘంటువు. శు తం కర్ణమూల మాగత్య రామే (శీ 'రఈషప్రన్యకా "మితి,

శై కేయ్రాళంక యే వాహ పలితచ్భద్యునా జరా. లి

100 రఘువంశము వ్యాఖ్వ : జరా-వృద్ధత్యము, క్రై కేయీశంకయా, ఇవ- కై కయందలి ఆను మానముచేతశో యన్నట్టు, పలతచ్చద్మనా-నరసిన వెం్యడుకల మివనేత, కర్ణ మూలం-దళశరథుని చెవి సమీపమునకు, ఆగతా-చేరి, రామే-్రీకామునియందు, ్రీః-రాజ్యలక్ష్మి, న్యస్తతాం-ఉ=చ(బడునుగాక; ఇతి-ఇట్లని, తం- ఆతనిని (ఆ దళ రథునికి), ఆహ-చెప్పెను, వృద్ధర్వము (కర్త చెవులవద్గ తెల్లబడిన జుట్టు రూపమున, క్రి కేయి వినిపోవునోయేమొ! అను ననుమానముచేత, దశరథుని చెవి వద్దికి వచ్చి “రామునిపై రాజ్యలవ్మీ నంచుముో అని దశరథుంతో జెప్పెను. అన(గా దశరథుడు తాను వృద్ధు/డై పో బుగందున రామునికి యౌవరాజ్యపస్దాభి 'షేకము( జేయుటకు + దలపెట్టై నని భావము, ముదుసలితనమునకు( జెవులవద్ది వెం్యడుకలు కెల్పిఐబడుట మొదటి చిహ్నము గదా! శ్లో. సా పౌరాన్‌ పౌర కాంతస్య రామ స్యాభ్యుదయ[కుతి;, (పత్యేకం వోదయాంచ.[ కే కుల్యే వోద్యానపాదపాన్‌. 8 వ్యాఖ్య : సా-ఆ, పౌరకాంతస్య-పురజన.లకు మనోహరుడగు, రామస్య- రామునియొక్క-, అభ్యుదయ _శుతిః- పట్టాథి షెకరూపమగు నభ్యుదయవా ర్త,కుల్యా- కాలువ, ఉద్యానపాదపాన్‌, ఇవ-తోటయందలి చెట్టనువలె, పౌరాన్‌ -పురజనులను, (పత్వేకం-ఒక్కౌాక్కటినిగా, హ్లాద యాంచ_క్రే-ఆకందపరచెను. ఉద్యానవనము నందలి నీటీకాలువ యొక్కొ_క్కు చెట్టుపాదును జేరి యచ్చటి వృక్షము నానందపరచి నట్లు రామపట్టాభిషేకవార్త | పతి నగరవాసి నతృంతముగా సంతోషపరచె నని భావము “| హయతే” ఇతి శతీః-విన(బడునది కనుక వార్తకు “(శతిఃకో అని "పేరు. ఇది న్త్రీలింగము. “*కుల్యా” అనునదియు న్త్రీలంగమే, స్త్రీభాషణమువలె జల్లగా మెల్ల(గొ రామపట్టాలి షేకవా ర్త (పతి మనిషి చెవికిని జేరి యానంద పరచినదట! | క్లో, తసాంభి వేకనంభారం కల్పితం [కూరనిశ్చయా, దూవయామాన శై శేయీ ళోకో మై; పార్థివ్నాకుఖిః:, శీ మజా ఇిన్యాఖ్య -: (కూర గ్షశ్చయా-భయంకరమైన కార్గనిశ్చయముగల, కై కేయీ- కైక, తస్త్య-ఇ. రామునికి, కల్చితం-ఏర్పాటుచేయ(బడిన అలి షేకసంభారం-పట్టాలి

చ్వాదళ సర్గము 101 శేకమునకు గూర్చిన వస్తుజాతమును, ళోకోష్టేః:-దుఃఖముచేత వేడియెక్కిన, హెర్థివ్నాసభిః-రాజు కన్నీళ్ళచేత, దూవయామాసం-చెడిపోవునట్టు చేసెను. తన కార్యమును సాధించుకొనుటలో మొండిపట్టుదల గల క్రేశేయి రాముని పట్టాభిషేక వార్తచే నేడ్చుచు, తన్మూలక మైన దశరథ దుఃఖ్మావవులచేత అభిషేకసంభారము నంతటిని చెడంగొట్టెను, అనంగా దళరథుంతు తాకు కూర్చిన సంభారము నంతటిని వ్యర్థముగా. దలంచి దుఃభించెననియు, నావిధముగా క్షైక రామపట్టాభిషేకమును ఆపె ననియు భావము. ళ్లో,.. సా కిలాశ్వసితా చండీ భర్తా) తత్సం[కుతా వరౌ, ఉద్వవా మేంగదసిక్తా భూ ర్చిలమగ్న్నా వివోర గె. ర్‌ వ్యాఖ్య : చండీ-అతికోపముగల, సౌ-ఆ క్రేకేయి భర్తాా-థ ర్తచేత, ఆశ్వసితా (సతీ)-ఐకిమాలి యోదార్ప(బడినదగుచు, తత్సర్నకుతొ (తళ్‌ + సంకుతా)-ఆతనిచేత _పతిజ్ఞతములై న, వరౌ-రెండు వరములను, ఇం్మదసిక్తా- ఇర్యదునిచేత (మేఘముచేత) వర్షింప(బడిన, భూః-భూమి, వీలమగ్నా -బిల-పుట్టలు మొదలగునాని రంధములయందు, మగ్నా-దాగియున్న, ఉరగ, ఇవ-సర్బము లనువలె, ఉద్యవామ, కిల-బయటికి/ గక్కి.నది సుమా! దశరథుడు [బతిమాలు కొనంగా నోదార్పును ఇందినదగుచు, చండియైన కైక, భర్త పూర్వము తన కిచ్చెదనని చెప్పియున్న రెండు వరములను, మేఘముచేత వర్షింపంబడిన భూమి పుట్టలోనున్న పాములను పైకి విడిచినట్లు, వెడలగ్గగక్కె. నని భావము. ఉపమాన స్వారస్యముచేత్‌ పొము లెంత చెడ్డవో ఆ రెండు వరములు నంతచెడ్డవి యనీ తేలు చున్నది. క్రైక రెండు వరములను గోరెనని భావము ట్లో... తయో శ్చతుర్ద శై కేన "మం (పాధాజయ త్సమాః, 'ద్వెతీ యేన నుత మ్యాచు కైవధవ్యైకవలాం (శియమ్‌. 6 వ్యాఖ్య: (సాంఆకైకు తయోః-ఆరెండు వరములలో, ' 'ఏకేన-ఒకవరము చేత, రామం-రాము%ి, చతుర్దశ పదునాలుగు, సమాః-సంవత్సరములు, 'ప్యావా జయత్‌-అరణ్యమునకు( బంపునట్టు చేసెను. ద్వితీయేన- 3ండవ షరముచేత, సుతస్య-తన కుమారుల డగు భరతునిక్ని - చైధవై్యకష్ణ కం. మ్మాతమే ఫలము గాంగల,. [శియం-కాజ్యలమ్మిపి, - నో దకోలేరక్ర్‌ పేజ్ఞగ్సం స్‌ త రో జ ళీ ౧6 గకాలయం హం ఇ బోర

108 రఘువంళము వరములలో నొకదానిచేశ పదునాలుగు వత్సరములు రామవనవాసముకు, రెండవ దానిదేత భరతుని యౌవరాజ్య పట్టాభిషేకమును గోరెను. భరత పట్టాభిషేకము వలన నతనికి రాజ్యభోగములి లీకహోగా భర్త చనిపోవుటవలన( దనకు వైధ వ్యము కలుగుటయే ఫలమని కైక యెటుంగక మొండిపట్టువలతో వరములను గోరె నని భావము శ్లో... పితా దత్తాం రుదన్‌ రామః (పా జహీం (పత్యపద్యత, | త్త

పళ్ళా ద్వనాయ గచ్చేతి తదాజ్ఞాం ముదితో ఒ|గహీత్‌. '

వ్యాఖ్య: రామః -్రీరాముండు, (పాక్‌-మొదట, పి తా-తం డిచేత, దత్తాం- ఇయ్యంబడిన, మహీం-భూపరిపాలనమును, రుదన్‌-దుఃఖపడుచు, ' పత్యపద_త- అంగీకరించెను పళ్చాత్‌-తరువాత, వరాయ, గచ్చ, ఇతి-వవమునకు. వెళ్ళుము ఆనునట్టి, తదాజ్ఞాం-అ తం[డియొక, గ్రా ఆజ్ఞను ముదితఈ-సంతోషముగలవా?డై , అ గహీత్‌ -స్వీకరించెను. దశరథుండు మొదట రాజ్టభారమును వహింపుమన్న ప్పుడు దుఃఖముతో నొప్పుకొనుటకుం గారణము దశరంథుకు (బతికియుండ(గా నేను రాజ గుట యెందులకన్న భావము. రెండవ మాటగా వనమున కేగుటవలన పి తా్డా కరణ లాభము సంతోవము గలుగుటకు కారణము. రామావతారఫలఘు వనవాస రూపమగు నాజ్జ్ఞలో నుండుటచే నది రాముని కానందమును గలిగించెనన్నది నిగూఢ మైన భావము. శో. దధతో మంగళజౌమే వసానవ్య చ వల్కలే,

దద్భళు ర్విస్మితా స్తస్య ముఖరాగం సమం జనాః, ర

వ్యాఖ్య ; మంగళషొమే.వభసూచకములగు పట్టు వస్త్రములను, దధతః-_ కట్టుకొనుచున్నవాండును, వల్కలే-నార చీరలను, వసౌనస్య, చ-ధరించుచున్న వా(దును, అగు, తన్య-ఆ శ్రీరామునియొక్క, సమం-జకే విధమైన, ముఖరాగం- ముఖవర్ణమును, జనాః-_ పజలు, విస్మితాః-ఆళ్చర్యపడినవారై , దదృళుః-చూచిరి, తండియాజ్ఞచేత పట్టాభి షేకముకొఆకు పట్టు వస్త్రములు కట్టుకొనుచున్నప్పుడును, ఆది రగ్నమై.యరణ్యస్టునకు వెళ్ళుటకై. వర్కిలములు ధరించుచున్నప్పుడును

కదా (|

బ్రూమన్ని ముఖివట్టేక్లు పోక్కీల్లిరముగా “నుండుటను జూచి, జనులు ఆశళ్ళర్యపడిరి,

చ్వాదళ సర్గము 108 సుఖము వచ్చినప్పుకు ముఖము వికసీంచుటయు, దుఃఖము వచ్చినప్పుడు ముఖము ముకుచుకొనుటయు, సామాన్యుల లక్షణము. సుఖ దుుఖములయందు ముఖవర్ణము మారకుండుట ధీరుల లక్షణ మని భావము ళో... స నీతాలమ్మణసఖః సత్యా ద్గురు మలోవయన్‌, వివేశ దండకారణ్యం (ప్రత్యేకం చ సతాం మనః. రి వ్యాఖ్య : 'సః-అట్టి రాముడు, గురుం-తం'డిని, సత్యాత్‌-వరదాన రూప మైన సత్శమునుండి, అలోపయన్‌ -జారిపో నియ్య నివాండ గుచు ,సితాలక్మణసఖః - సీఠరా లమ్మణ సహితుడై, దండకారణ్యం-దండకారణ్యమును, సతాం-సత్పురుమల యొక్క, మనః, చ-మనస్సును, (_పత్యేకం-ఒక్కొాక్కదానినిగాను, వివేశ-పవేశిం చెను. శక్రైక కిచ్చిన వరదానసత్యము నుండి తండిని తప్పిపోనీయక, సీఠా లవ్మణ సహితుడై రాముడు దండకావనమును (ప్రవేశించెను. అట్లు చేసిన రాముని చర్య (పతి సత్పురుషని మనస్సు నానందపరతె నని భావము. “సీతాలక్కుణయోః సఖా” అని వ్మిగహము. అన(గా తమకు సర్వకాల సర్వావస్థలయందును ఆత్యంత స్నేవాప్తాశురై యన్న రాముని వితువలేక వాఠే యతనిని వెంబడించిరని సమా సార్థము తేలును. ఏకస్మిన్‌ ఏకస్మిన్‌-పత్యేకం- పతి దానియందు అని వ్విగహము, శ్లో శాజాఒపి తద్వియోగా_ర్తః స్మృత్వా ావం న్వకర్శజమ్‌, శరీర తా్టగమా (తేణ కుద్ధిలాథ మమన్యత. 10 వ్యాఖ్య ; తద్వియోగా ర్తః-వారియెడ(బాటుచేతి శోకార్తుండైన, రాజా, ఆపి-దశరథ మహారాజుకూడా, స్వకల్మజం-మునిపు_త వధరూపమైన తన పూర్వ కర్మచేత వచ్చిన, శాపం-పు తశోర మువలన తాను మరణించునట్టి శాపమును, స్మృత్వా-స్మరించుకొని, శరీరత్యాగమ్మా తేణ-దేహత్యాగముచేతనే, కుద్ధిలాభం- (పప్రాయ్కి త్తమును, అమన్యత-తలంచెను. పుతవియోగముచేత దుఃభితు(డై ఇక జీవింపలేనని యెంచిన దశరథుడు పూర్వము తన బాణముచేత పొరపాటున మర జించిన మునికుమారుని తండి యిచ్చిన కళాపము స్కృతికిరా.గా నాపాపమునకు( దన శరీరత్యాగమే [పాయశ్ళ్చి త్త మని యెజి/గి మరణించె నని భావము. (పాయ శ్చి తమన!గా చేసిన పాపమును దొల(గించుకొనుటకు. జేయు శుద్ధికర్మ. “పాయః

10% రఘువంశము పాపం విజానీ ౩ త్‌ చిత్తం తస్య విశోధనమ్‌” ఆని పాయశ్ళి తళబ్దసర్యచన ఎ. “శరీరత్యాగ మాతేణో అనుపదములోని “మావో +ిబ్దము ఏవ కొరార్థలము. శ్లో. విపపోషీతకుమారం త (దాజ్య మ న్తమి కేశ్వరమ్‌,

రంధా న్వేషణదణాణాు ద్విషా మామిషతాం యయా. 11

వ్యాఖ్య : వి పోషతకమారం-డూరముగావెళ్ళిపోయిన కుమారులుగలదియు, ఆ స్తమతేశ్వరం-చనిపో మిన రాజుగలదియు నగు, తత్‌, రాజ్య్భం-ఆ అయోధ్యా రాజము, రం ధాన్వేషణదచాణాం-రం ధ-లోపములను, అన్వేషణ- ఎదకుటయిందు, దఇాణాం-సమర్జులైన, ద్విషాం-శతువులకు, ఆమిషతాం-భోగ్యవస్తుత్వమును, యయౌ-పొందెను; రాముక్ష్మణు లరణ్యమునందును, భంతశళ్నతుఘ్నులు. మేన మాకఘయిటకు నుండుటచేత్‌ రాజకుమారులులేని యు, దళరథమరణముచేత రాజులేని దియు నగు నయోధ్యారాజ్యము రం ధాన్వేషణ తత్పరులైన శ్యతుకంాజుల వశ:;- కామండె నని భావము. ఆమిష మన+గా బాంసము, భోగ్యవస్తువు నర్థములు, శ్లో. అథానాథాః _పకృ్యతయో మాతృ బంధునివాసినమ,

మౌలై. రనాయయామాను ర్భరతం _న్తంభిత గశుల్లి-. బి

వ్యాఖ్య : అథ--ఆతరువాత, అనాథా:--. పభువు తేనివారగు, పకృతయః- అమాత్యులు, మాతృబంధునివాసినం--తల్లికి చుట్టములై న మేనమామ మొదలగు వారీతో నివసించుచున్న, భరతం--ళరతుని, స్తంథిరా। శుఖి?-విగబట్టుకోంబడిన కన్నీళ్ళుగల, .వౌలై:-ఆప్పులైన సచివులచేత, అఆనాయయామాసుః-రప్పించిరి. “పక తిః సహజే యోనా వరూత్యే పరమాత్మని” అను విళ స్రనిఘంటువు వలన [పకృతులన(గా అమాత్తులు. మేనమామ యింటిలో నుంటున్న భరతుని ఆప్తులగు ముఖ్య సచివులచేత రప్పించిరి. వెళ్ళినవారు దశరథమరణ, రామవనవాసవా రను జెప్పి శోకింపరొదనియు నాదేశించిరి. ఆ్యగజు(డగు రాము; డరణ్యమున *.ంచుట చేత, తదనుజు(డైన భరతుడు దశరథుని యంత్య, కియలు చేసి, రాజ్యపట్టాలి షేకము నొందవలసినవా/ డగుటచేత నతరిని రప్పించిరని భావము, - ళో, (శుళ్వా తథావిధం మృత్యుం వై కేయాతనయః పితుః,

మాతు ర్న కేవలం స్వస్యాః శియో౬

ప్యాసీత్‌ వరాబ్యుఖః. 18

చ్వాదళ సర్షవిు 105 వ్యాఖ్య: కై కేయీతన యః-భరతు(క:,పీతు:--తం: డియొక :... ,తభావిధం--ఆట్టిది యగు (రామవనవానయిను గోరిన తన తల్లియే కారణమైనది యగు), షృత్యుం- మరణమును,(కుత్వా-విని, స్వస్యాః,మాతుః, కేవలం, న-తన తల్లి కిమ్మాతమేకాకి , (శీియః, అపి -రాజ్యలక్మీకీ(గూడ, పరాజ్ముఖః- పెడ మొగము పెట్టినవాండు, అసీత్‌- అయ్యెను. అట్టు మాతులగృహమునుండి ఆయోధ్యకు వచ్చినపివ్మట పితృమ౫ణ, రామవనవాసములు కై కేయీమూలకములని యెజి,గిన భరతు,డు తన తల్లి ముఖమును జూచుటకును, రాజ్యలవ్న్మీ నంగీకరించుటకును ఏవగింపుగలవా(డ్లై బాధ పడెనని భానము. మిక్సిలి కోపము, దుఃఖము గలవాండయ్యెనుం శో. సివైన్య ఖ్చాన్వగా (చామం దర్శితా నాశమాలయొః, తస్య పళ్యన్‌ ససొమి(తే రుద్మశు ర్వసతి[దుమాన్‌ . కే వ్యాఖ్య: ససైన్యః- సైన్యసమేతుండై న భరళతుండు, ఆశమాలయై-జళ మములే యిండ్లుగా[గల వనవాసులచేత, దర్శితాన్‌-చూప(బడినట్టి, ససౌమితేః- లవ్వణసహితు:డగు, తస్య- ఇరామునియొక్క_, వసతి. దుమాన్‌- నివాసవృషములను, పశ్యన్‌-చూచుచు, ఉద_శుః-రన్నీరు గారుచు:న్న వాండగుచు, రామం-భ్రీరాముని, అన్నగాత్‌ -చేరెను (ఎన --అగాత్‌) సైన"నమేతుండ్రే భరతుడు, ఆశపవాసుల చేత “*ఆదిగో ఆవృక్షములు కింద నున్నాడు” అని చూప(బడిన రాముని నివాస వృక్షములను జూచి యేడ్చుచు రాముసి వద్దికి వెళ్ళిను. ఇచ్చట “ససైన్యః” అను విశేషణము భరతువి యాత్మరక్షణము కొజకు. గాదనియు, సీతారాముల కరణ్య మన నెట్టియాపదలు వచ్చెనో! వచ్చునో! యన్న భావముచేతనే యనియు (గ్రహింప చలయును. శ్లో. చ్మితకూట వనస్థం చ కథితస్వర్లతి ర్లురోః, లత్మ్మ్యా నిమం_తయాంచ్న కే త మనుచ్చిష్టనంపచా, 15 వ్యాఖ్య: చ్మితకూటవనస్థం-చి తకూట పర్యశారణ్య మందున్న, తం చ- ఆరామునిని, గురోః-ఠతమతం: డియైన దశరథునియొక్క, కథితస్వర్గతిః- చెప్ప బడీన మరణము కలవా. డగుచు (భరతుడు), ఆనుచ్చిష్టసంపదా- అనుభవింప బడని గుణోత్కర్పగల, లఖ్మ్యా-రాజలమ్మిచేత, నిమంతయాంచ, కే-ఆహ్వానిం చెను, అన్నయా! మనతండి మరణీంచినా.డు, నేనెతమ్మాతమును రాజ్యసుఖము

106 న ఘువంశము లను దాకలేదు, నీవా రాజ్యలక్ష్యిని( జేపట్టుటకు రమ్ము. అని భరతుడు చ్మిత కూటము5ందు వాన పస్థధర్మముగు నిర్వ ర్రించుచున్న రాముని వెనుకకు రమ్మని పిలిచెను. ఇచ్చటి “సంపత్‌” శబ్దమునకు గుణోత్కంర్ష యని అర్థము. “సంప ద్బూతౌ గుణోత్కక్షే” అని కేశవ నిఘంటువు. శ్లో, నహి (పథమశే తస్మి న్నకృత$)పర్మిగ పే,

• పరివేత్తార మాళ్యానాం మేనే స్వీకరణా ద్భువః,. 16

వ్యాఖ్య : సః, హ్‌- ఆ భరతు(డేమో, (పథమదే-ఆ్మగజుడై న, తస్మిన్‌ - ఆతండు (రాముకు), ఆకృత (శీపర్మ గ హే(సతి) - స్వికరిపంబడని రాజ్యథ్రీ పరి గహము గలవా! డగుచుండ(గా, భువః-భూమియొక్క_, స్వీకరణాత్‌ -స్వీకారము వలన, ఆత్మానం-తనను, పరివేత్తారం-పరివే త్రగుగా, మేనే-ఠల+చెను.. రాముంతు రాజ్యలశ్నీ పర్శిగహమును జేయకున్నప్పుడు తాను చేయుట, అన్నకు వివాహము కాకముందే తమ్ము/డు పేండ్రియాడుట వంటి దగునని భరతు(గు తలఃచెను, భూపర్మిగహము కూడ దార పర్మిగహము వంటిదే యశ యతని భావము- “పరి వేత” యనగా న్మగజునికంటే ముందు వివాహమును జేసుకొన్నవాండు. శ్లో. త మళక్య మపాకష్టుం నిదేశాత్‌ న్వర్లిణః పితుః,

యయాచే పాదుకే వళ్చాత్‌ కర్తుం శాజ్యాధిదేవతే. 17

వ్యాఖ్య 2 స్వర్లిణః-స్వర్గస్టుండై న, పితుః-తండియొక్క,' నిదేశాత్‌ - ఆజ్ఞ వలన, ఆప్వాకష్టుం-ఇంటికి మరల్చుటకు, ఆశక్యం- సాధ్యపడని, తం-ఆ రాముని, పళ్చాత్‌-ఎంతగానో (బతిమాలుకొన్న పిమ్మట, రాజ్యాధిదేవతే-రాజ్య_ ప్రభువుల నుగా, క ర్తుం-చేయుటకు, పాదుకే-రామపాదుకలను, యయాచే-యాచించెను, పి కాజ్ఞాపాలనమునందు దృఢ్మవతుండ్తై యున్న రాముని మరల్చుట సాధ్యపడక పోగా నతని పాదుకలను సింహాసనమున నుంచుట కమ్మని యాచించెనని భావము, ట్లో. న విన్ఫవ _న్తథేత్యుక్వా (భాశ్రా నై వావిశత్‌ పురీం,

నంద్మిగామగత _స్తన్య రాజ్యం న్యాన మివాభునక్‌. 18

వ్యాఖ్య : సః-భరతు(డు, (భ్మాకా-అన్నగారిచేత, తథా, ఇతి, ఎక్వొ- అధ్రే యగు(గాకశ యని బదులు పలికి, విసృష్టః (సన్‌)-వెనుకకు పంప'బడిన వా(డ్‌

చ్వాదళ సర్గ ము 10 గుచు, పురీం-ఆయో ధ్యానగరమును, నావిశదేవ (న ౨ ఆవిశత్‌ -- ఏవ) [పవేశింపనే లేదు. (కింతు-అమితే) నంద్మిగామగతః-నంది[గామమును జేరినవారై, తస్య, రాజ్బం-ఆ రామునియొక్క రాజ్యమును, న్యాసం, ఇవ-తన;ద్ద దాచిన వస్తువును వలె, ఆభునక్‌ -పాలించెను తాను రాజభోగముల సనుభవింపక మరల నప్పగింప వలసిన వస్తువునుగా భావించి రాజ్యపాంనముం జేసెను. న్యాసమన(గా నితరులు తనవద్ద దాచియుంచిన నిక్షేసము, “అభునక్‌ ” అను పరమ్మైపద్మికియ అట్టి యర్థ మును దోధించును. తా ననుళవింపబేదని భావము. ళా, దృఢభ క్రి రితి జ్య స్టే రాజ్యతృషస్టాపరాబ్మ్బుఖః,

మాతుః పావన్య భరతః [పాయళ్చిత్త మి వాకరోత్‌. 19

వ్యాఖ్య : వ్యేషే-అ_గజుండగు రామునియందు, దృఢభ క్రిః- అచంచలమైన భ క్రిగలవా(డును, రాజ్యతృష్టాపరాజ్ముఖః- రాజ్ఞ -రాజ్టుమునందలి, తృన్హా-ఆశకు, పరాబ్ముఖః-విముఖు/డగు, భరతః-భరతుండు, ఇతి-ఇట్టు _(పూరోక్త్షపవర్తనము చేత) మాతుః-తల్లి యొక్క, పాపన్య-పాపమునకు, [1పాయ్ళ్ళి త్తం-నివరన కర్మను అకరోత్‌, ఇవ-చేసెనో! యనునట్టుండెను. తనతల్లి చేసిన పాపమునకు (పాయ శ్చిత్తాచరణమా! యనునట్లు రాజ్యకాంక్షను వదలి భరతుండు నంది గామమున వసించెను. “దృఢభ కక్రిః” ఆఅనుచోట దృఢా భక్రి.యస్య సః అని వ్మిగహమును ఇప్పినచో “స్త్రియాః పుంవత్‌ "ఇత్యాదిస్తూ తమువలన “"ఆవియాదిషూో అని నిషేధ ముండుటచేత, పుంవద్భావము రా(జాల దనియు, దృఢం భక్రిరస్య అని నపుంసక పూర్వపద బహ్మువీపాని చెప్పినప్పుడే “దృఢ భక్తి” అన్నది. సాధు వగు ననియు మల్లినాథు,డు నిర్వచించెను. విస్తరభీతిచే నితరమగు చర్చ యుపేశ్షింహం బడినది శ్లో రామో౭ఒపి నవా వై చేవ్యూ వనే వన్యేన వర్తయన్‌,

చచార సానుజః భాంతో వృద్దేజ్వాక్కువతం యువా. £0

వ్యాఖ్య : సానుజః-తమ్ము(డగు లక్ష్మణునితో గూడినవా(డును, కాంతః- ఇం దియని[గహము గలవా(డునునగు, రామోఒపి (రామః, అపి)-రాముండును, వై దేవ్యో, సహ-సీతతో;గూడ, వనే-అఆరణ్యమునందు, వన్యేన-వనమునందు పుట్టిన కందమూలాదికి ముదేత, వర్తయన్‌ -జీవనమును నడపుచు, వృష్ధేజఖ్వాక్ళువతం-వృద్ధు

1086 రఘువంశము లగు ఇమ్వోకువంశ్రీయులు చేయు వాన్నపస్థ (వతమును, యువా-యువకుండయ్యు, చచార- ఆచరించెను రాముండు తనతోపాటు సీతాలక్మణులను సైతము కాషాయ వస్త్రధారణ, కందమూలఫలాశనములచేశ వాన! పస్థధర్మము నాచరింప(జేసెను. యువకు। డ్రై నను శాంతవర్తనము గలవాండయ్యె నని భావము. ళో, (వభావ_స్తంభితచ్భాయ మౌాశితః స వనస్పతిమ్‌,

కచాచఛి దంకే సీతాయాః శిశ్యే కించి దివ (శమాత్‌. 20 |

వ్యాఖ్య: నః-రాము(డు, కదాచిత్‌ -ఒకానొకప్పుడు, [పభావ స్తంభిత చ్భాయం..... పభావ-తనవి _నృతిచేత, స్తంభిత-ఆపి ముంచ(బడిన, భాయం-నీడ గలం, వనస్పతిం- ఒకమహావృక్షమును(, ఆత సన్‌ _ఆ్మశయించినవాండగుచు, కించిత్‌,[శళమాత్‌, ఇవ-కొంచె మలసటవల్టనో యేమొ, సీతాయాః -సీతాదేవియొక్క- ఆంకే-తొడ పైన, శిశే-న్నిదించెను ఒక్‌ మహావృక్షము తనవి సృతిచేత [పాక శ్చిమములనుండి నచ్చు నెండను మధ్యభాగమునకు సోకనీయక చల్లందనము నిచ్చు చుండగా, నొకప్పు డలసట( జెందిన రాముడు సీతతొడ పై6 దలనుంచి ని్యదించెను. [ప్రభావ మనగా నీత్త, స్థితి అని యర్థము. జ్లో ఐంధద్రః కిల నఖ్హై స్తస్యా విదదార న్తనౌ ద్వజః,

వియోగభోగచిహ్నేషు పౌరోభాగ్య మి వాచరన్‌,. 22

వాఖ్య : ఐందిః-ఇందప్పుతు(డగు, ద్విజః -పత్నీ (కాకము, తస్యాః- ఆసీతాదేవియొక్క, స్తనౌ స్తనములను, (పీయోపభోగచి హ్నే మ-పూర్వము రామునిచే నుంచ(ఐడిన నఖక్షతముల మచ్చలయందు, పొరోభాగ్యం-కఠినాలింగన దోష విఘాతమును, ఆచరన్‌, ఇవ-చేయుచున్నదివలె, నతై ః-కాలిగోళ్ళచేత, విద దార, కిల-దీల్చినదట. రాము డీసీత స్తనముల నింతగా యనుభవింపవలెనా? యను నసూయచేత కాకము వానిని జీల్చెనని భావము. అది దేనతావరమునొందిన దుష్ష కాకముగనుక నట్లు చేసెను. 8 ట్లో, తన్ని న్నాస్థ్ర దిపీకా_స్త0ం రామో రామావబోధిత;,

అళాగ్థనం ముముజే శస్మా 'చేక నేత్రవ్యయేన- నః, ల్‌

'చ్వాదశ సర్లము కేగ0

వ్యాఖ్య ; రామావచోధితః-సీశచేత మేల్కొల్ప(బడిన, రామః- (శ్రీరాముండు, తస్మిన్‌ -ఆకాకిపైన ఇష్షీకాస్త్రం- రెల్తుగడ్తి బాణమును, ఇస్థత్‌-పద వేసెను, సః-ఆకాకము, ఏకనే తవ్యయేన-ఒకకంటి వినాశముచేత, తస్మాత్‌ -ఆరెల్టు వాణమునుండి, ఆత్మానం-తనను, ముముచే-విడిపించుకొనెను. “ఆసఫ్థత్‌” ఇది “అసు క్షేపజే” యనుధాతువునకు లజ్‌ రూపము, సీతచే నిద మేల్కొల్పంబడిన రాముడు రెల్లుగడ్డిని బాణనముగా మంతించి కాకముపై వేయగా, నది తట్టుకొనలేక శరణు వేడ(గా బాణ్యపయోగము వృళాయగుటకు వీలులేనందున ఒకకంటిని మ్యాతము హరించి కాకమును విడిచె నని భావము రామా యనగా శ్రీ. “సుందరీ రమజీ రామూ” యని ఆమరము. ళ్లు రామ స్త్వానన్న శేశళ్వా ర్భృరతాగమనం పునః,

ఆళం కోస్ళత్సుక సాఠరంగాం చితకూటస్థలీం జవొ. బ్ర

వ్యాఖ్య ఏ రామః-భ్రీరాముడు, ఆసన్న దేళత్వాత్‌ -ఆయోధ్యకు నమీప [పదేశ మగుటవలన, పునః -మరల, భరతాగమనం-భరతునియొక్క రాకను, జశంక్య-అనుమానించి, ఉత్సుక సారంగాం-ఉత్క_.ం0థతములై 5 లేళ్ళుగల, చిత కూటస్థలీం-చ్చితకూటపర్వత (ప్రాంతమును, _ జహౌ-వదలివెళ్తెను తమనివాస మయోర:కు దగ్గరలోనుండుటచేత భరతు(శు మరలవచ్చి (బతిమాలుకొను నేమో! యను సంశయమువలన, అచ్చటిలేళ్ళు మచ్చికపడియున్నందున తమను విశువలేక వాధపడుచున్నప్పటికిని మిధితక చ్మితకూట _పాంతమును రాముడు విడిచివెక్తైనని ఖావము. శ్లో... 'వయయా చాతిఖేయేషు వసన్‌ బుషికులేషు సః,

దమిణాం దిశ మృజేషు వార్షి కే ష్విన భాన్కర:ః. వల్‌

వ్యాఖ్య : సః-ఆరాము(క్రు, ఆతిథేయేషు-చక గానిఅతిథసత్కారములు చేయ నట్టి, బుషికులేష-బుష్యా శమముఎందు, వార్షి కేవు -వర్షాకాలమునందలి,బు ష్నేమ- నక్ష! తములు, లేదా రాసులయందు, భాస్కరః ఇవ-సూర్యు,డువలె, వసన్‌ -నివ సించుచు. దక్షిణాం, దిశం-దక్షిణదిక్కును గుటించి (దక్షిణమునకు), [పయయౌ- వెళ్ళిపోయెను. భాస్కరు(డనఃగా వెల.తురునిచ్చు సూర్చుండు, వర్షాకొలమునందలి రాసుభలోనుండి జనుల కానందమును గూర్చుట దతిశాయనమున జరుంగును. అబ్టే

110 రఘువంశమ: రాము డా శమవాసులకు రాక్షసబాధకు దొల(గించుచు నానందమును గూర్చుచు దవ్షిణదిక్కునకు( బయాణము. సాగించెను. భాస్కరోపమాన మర్థవంతమై యున్నది శ్లో. బభౌ త మనుగచ్చ్భంతీ విదేవోధిపకేః సుతా, (పతిషిచ్చాపి కై కేయ్యా లథ్మీ రివ గుణోన్ముఖి. 26 వాఖ్య : తం- ఆరాముి, ఆనగచ్చంతీ- వెంబడించుచున్న, విదేవాధిపతే?, సుళా-విదేహ దేశాధిపతియగు జనకునియొక్క కూతురగు సీత, క్రై కేయ్యా-కై కేయ చేత, పతిషిద్దా, అపి-నివారింపబడినవై నను, గుణోన్ములీ (గుణ + ఉగ్ముఖీ)- సర్గుణములయం దఖిలా .గల, లక్ష్మీః, ఇవ-రాజ్యలక్ష్మీవలె, ఐభౌ-_పకాశించెను. రామునివెంట వెళ్ళుచున్న సీత, కైక వద్దని యక్తగించినను గుణానుర క్రయైన రాజృలమ్మీ రాము వెంటబడి వచ్చుచున్నదా! యనునట్లు భాసించె నని భావము శ్లో, అనమూయాతిసృ నేన పుణ్యగంధేన కాననమ్‌, సా శశారాంగిారా గేణ పుష్పోచ్చలిత షట్పదమ్‌. ల వ్యాఖ్య ; సా-ఆ సీత, అనసూ యాతిసృష్టేన--అనసూ యా-౪_తిమనని భార్యయగు ఆనసూయచేత, అతిసృష్టే -ఇమ్యు(బడిన, పుణ్యగంధేన-పవి తమైన సువాసనగల, అంగరాగేణ- మెపూతచేత, కాననం-ఆరణ్య మును, పుష్పోచ్చలిత వట్పదం.--పుష్ప-పువ్వులనుండి, ఉచ్చలిత- పైకిలేచిక, వషట్పదం-తుమ్మెదలు గల దానిని, చకార-చేసెను. సీతారామలక్ష్మణులు అఆతిమవోముని య్యాశమమునకు( జేర(గా నచ్చఓ వారికి జరిగిన యతిథిసత్కా రములో, ననసూయాడేవి సీతకిచ్చిన మంచి గంధము నామె శరీరముపై. బూసికొన(గా, నాపరిమళ ముచేత వనపుష్పముల పైనున్న తుమ్మెద లాకర్షింపంబకినవి. కాననమంతయు నాసుగంధముచే నిండి పోయినది. ముత్తే దువలకు, జేయుపూజ పసుపు, కుంకుమ, గంధములతోనే కనుక సీత ననసూయ అట్టు పూజించినదని భావము. ట్ల. సంధ్యా భకపిళ న్తస్య విరాధో నామ రాతసః, అతిష్టు న్యార్గ మావృత్య రామ స్యేందో రివ (గవాః. ౨8

'ద్వాదళ సర్గ ము శే] వ్యాఖ్య : సంధ్యా భక పిశః_- సంధ్యాక -సంధ్యాస మయమునంవలి మ్‌ఘ నువలె, కపిశః-నలుపును ఎఆుపును గలిసిన రంగుగలవా(డైై, విరాథః, నామ- విరాధుండని పేరువడసిన, రాక్షనః-రాషసుండు, _గహః-రాహ్ము! గహము, ఇందోః, ఇవ-చం[ దునియొక్కవలె, తస్య, రామస్య-ఆ రామునియొక్క, మార్గం-దారిని, ఆవృత్య - అడ్డగించి, అతిస్టత్‌ =నీలిచెరు. (గహణకాలమున రాహువు చందు? నడ్డగించినట్లు భయంకర స్వరూపుః డగు విరాధుండను రాక్షసుడు రాముని దారి నడ్డగించి నిలిచెను. శ్లో, న జవోర తయో ర్రుధ్యే మైథిలీం లోకళోషణః, నభోనభన్యయో ర్వృష్టి మవ్యగవా ఇవాంతరే. వ్ర వ్యాఖ్య : లోకళశోషణః-లోకమునకు బాధకు(డైన, సః-ఆ రాక్షసుడు, తయోః-వారిద్ద జీయొక్క (రామలక్ష్మణులయొక్క) మధ్మే-నడుమను న్న, మైథిలీం- సీఠను, నభోనభస్యయోః-_శావణ భాదపద దూసములయొక్క, అంతరే-మధ్య భాగమునందలి, వృష్టిం-వర్షమును, అఆవ_గహః, ఇవ-వర్షపతిబంధమువలె (కఅవు వలె), జహార-అపహరీించెను. వృష్టిళబ్దము శ్రీలింగము కావున సీత కుపమానముగా? జెప్పంక్షినది.[ కావణ భ్యాదపదముల మధ్యన తప్పకయుండు వృష్టిని అవ్యగహము అపహరించినట్లు రామలక్ష్యృణులమధ్య నున్న సీతను విరాధు. డెత్తుకపోయెను. (శావణవ్యా దపదముల లోకోపకారకత్వము, అవ్యగహముయొక్క లోకనిరోధిత్వము రామలక్ష్మణ విరారులకు సాధారణ ధర్మముగా స్వీకరించుటవలన ఉపమాలంకా రము బాగున్నది. “వృష్టి ర్వర్షం, తద్విఘాతే ఒవ్యగహావగహౌ సవౌ” అని యమరము, క్లో. తం వినిష్పివ్య కాక్సుళ్సౌ పురా దూమయతి స్థలీమ్‌, గంభే నాశుచినా చేతి వనుభాయాం నిచఖ్నరుః. 80 వ్యాఖ, కాకుత్టా-కకుత్టుని వంశమున బుట్టిన రామలక్ష్మణులు, తం-ఆ విరారుని, వినిష్పిష్య-పిండి చంపి, అళచినా-ఆపవి తమైన, గంధేన-వాసనచేత, ఫ్టలీం-అ_శమ భూమిని, పురా దూషయతి, ఇతి-తప్పక చెడంగొట్ట(గలంశని, వసు ధాశూం-భూమిలోపల, నిచఖ్నతుః, చ-్యతవ్వి పాతి పెట్టిరి కూడాను. మహావీరు లగు రామలక్ష్మణులు ఆ విరాధుని- బట్టి నలిపి, కొట్టి, చంపి వాని శరీర దుర్గం

112 , రఘువంశము ధముచేత ఆ_శమ పాంతము కళ్మలమైపోవుట తప్పదని తలంచి యా శరీరమును నే:లో పాతి పెట్టిరి “కరుత్ధృసం గో! రాపరేల పుమాంసౌ కాకుత్థ్సా” అని వ్యుత్చ త్రి. కకుత్ఫుని వంశమునందు! బుట్టిన పురుషుల? యర్థము. "పురా దూ పంపతి” దూషయిషతి అశు భవివదర్థక [కియకు బదులు “పురా అను నిపా తతో చేర్చిన వర్తమాశార్థక కీయ ఇది. తప్పక చెడంగొట్టగలదని యర్థము. “యావత్సురా నిపాతయోర్లట్‌” అని పాణిని స్యూతమువలన నీ _పయోగము సాధువు. ట్లో. పంచవటార్ధం తతో ఛామః శాసనా త్కుంభజన్మనః,

అనపోఢస్థితి నస్గా వింధ్యాదద్రః (వక్ళతా వివ. వ]

వ్యాఖ్య : తఠః-ఆ విరాధవధయైన పిద్యుట, రామః-రాము-డు, కుంభజ న్మనః-ఆగస్త్యునియొకు. , శాసనాత్‌ -ఐజ్జ్ఞవలన, పంచవట్యాం-పంచవటియ:దు, వింధ్యా! దిః-వింధ్య పర్వతము, 1 పకృతా, ఇవ-పూర్వస్థితియందివలె, " అనపోఢధ స్థితిః-అనతికాంత మర్గాదగలవాంగై , తస్థా నిలిచెను... ఆగ స్త్యము” వింధ్య పర్వతమునకు గురువు, రామునికి కులగురువు, కనుక నాముని యాజ్ఞ వలిన పూర్వము వి.భ్య కదలక నిలుగున్నట్లు కాఘుండు పంచవటికింజేరి యచ్చటిఏండి మరియొక య్యాశమమునకు. వెళ్ళక యచ్చటశే స్థిరనివాసమును బర్జకాలయం దేర్చరచుకొనెను. “పంచవటి” యనంగా న్వైదు మట్టిచెట్ల గుంపు. “పంచానాం వటా నాం గమాహారః-పంచవటీ” అని విగహము. ఇది ద్విగమాసము. “ద్విగోః” ఆను స్తూతముచేత “ఈ” కారమును, “ద్విగు రేకవచనమ్‌” ఆని యేకవచనమును వచ్చినవి “పంచవట్యాం” అనునది సప్తమీ క్‌భ కేక వచనాంతము. శ్లో, రావణావరజా తత రాఘవఎ మదనాతురా,

అబి పేదే నిడాఘార్తా వ్యాలీవ మలయ దుమహ్‌, లిపీ

వ్యాఖ్య ; త త-౪ పంచవటియందు, మదనాతురా-సంభోగ వాంఛ చేత త్వర పడుచున్న , రావణావరణా (రావణ -1 అవరజా)-రావణాసురుని చెల్లెలగు శూస్పణఖ, రాఘవం- శ్రీరాముని, నిదామార్తా-ఎండవేడిమికి. దట్టుకొనలని, వ్యాలీ- ఎడు సర్భము, మలయ[దమం, ఇవ-చందన వృక్షమునువలె, అఖికేదే-వచ్చి చేరెను. పంచవటియం దొకనా(డు రావణుని చెల్పెలగు శూర్చుణఖ మదనబాధతో రాముని(

ద్వాదశ సర్గము 113 జేరి “నన్ను భోగింపుమని కోరెసు. అడి యెట్ల్టున్న దన(గా నొక ఆడునా గుబాము వేసవిత్రాపమున నలిగి శ్రీగంధము. చెట్టు వద్దికి ఆలింగనమునక్రై వచ్చినట్టున్నదట. ఉపమాలంకారము. “వాలీ” ఆను నుపమానము శూర్చుణఖకు; మలయ దుమ మన్న యుపహషానము రామునికిని చాలా చక్క(గా నున్నవి. ఇట్లే [పతిచోటను గల యుపమాన స్వారస్యమును జదువరు లూహించుకొన్నచోం గాళిదాను [పతిభ బోధ పడ/గలదు. శో. సా సీతానన్నిధా వేవ తం వవే కథితాన్వయా, రు

అత్యారూఢో హి నారీశా మకాలజ్షో మనోభవః. లలి

వ్యాఖ ఏ సాం-ఆ కూగ్చుణఖి, స్‌ాాసన్ని ధా వఏవ-సితయొక్క్ల సమక్షము నందే, కథిఎ*-స్వయా-చెప్పోోబడిన తన వ.శము గలది యగుచు, తం-రాముని , వ్యవే-వరించనది. అక్యారూఢ: -మిక్కిలి హేచ్చిపోయిస, నారీణాం, మనోభవః- స్రీలయొక,_. కారు ఎకార. ౨, అాలజ్ఞః, హి-సమయము'స గుర్తిచునది కాదుగదా! కూర్సణఖ సీకయెదుటనే రాము) బలవంత పెట్టి తన పెండ్షాడు మన్నది స్రీలమ. నామవికారము. మక్తిలి పౌవ్చినప్పుడు. కాలము మెొక్కయ సలగో[తముల యొక _యు, వపసవావి యొక్కయు, బొచిత్వముకు గుర్తిపమగదా, లేనిచో సీశ యుష్నదం సిగ్గుపడక కూర్చణఖ కోసట యొట్టుః తార, చితాంగి మొద లమున వారీ తెశకు( జెందిన యాకఘ వారే కశుక కవి ముట్టి తోో క్తిని( గూర్చెను. అలంకారము ఆక్థా ఎతరన్యాసము శ్లో. కళ తవా నహం బాలే! కనీయాంసం భజవ్వ మే,

ఇతి రామో వృషస్యంతీం వృషస్కంధః శశాన తామ్‌. కి

వ్యాఖ వృషస్కంఫః -వృవషభ ముయోర్క్ల మూపురముువంటి భుజ శిరస్సులుగల, రామః-రానుండు, వృషన్యంతీం-కాముకియ గు, రాంంఆ కూర్చు ణఖరు హే బాలి!- అమ్మాయీ! ఆహం-నేసు, కళ్మతవాన్‌ -భార్యతో నున్నాను, మేం నాయొక__, కనీ యాంసం-కనీషస్టుండగు తమ్ముని, భజస్వ- సేవి పుము, ఇతి- ఇట్ల”, శళాస- ౪జ్ఞిపించెను. రాముండు, కాముకి యగు శూర్చణఖతో “అమ్మాయీ! నేను భార్యావంతు,డన్నై మున్నాను, నాకంటే భిన్నవాండగు నా తమ్ముని,

కా?

కే1ే4ీ రఘువంశము గామింపు మని చెప్పెరు. “వృష? స్యా ద్వాసవే ధర్మే సౌరభేయే చ శుకలే, పుం రాభేదయో: : శుంగాంం మూషక ్నశేష్టయో రపి" ఆను విశ్వనిఘంటుపు వలన నెచ్చట “వృషణ అనంగా సమర్థుండగు పురుషుడని యర్థము. “వృషం అత్మా రం ఇచ్చతీతో వృషస్యంకి అని ప్యుత్చృత్తి. “వృషస్యంతీ తు కాముకీ అని యమరము, ట్లో. జ్యేష్టాధిగమనాత్‌ పూర్వం తేనా ప్యనభినందితా, సాభూత్‌ రామాశయా భూయో నదీ వోళభయ కూలభాక్‌. లిల్‌ వ్యాఖ? : జేష్టాభిగమనాత్‌, పూర్వం- పెద్దవాండగు రాముని యొద్దికి వెళ్ళు టకు ముంద్వే తేన, అపి-ఆ లద్మణు”చేతంగూడ, అరభినందితా- మెప్పులెక నిరాక రింప(బడినడై , భూయః-మగల మరల, రాబ్య్నశయా-రాముని న్నాశ: ఎంచుచున్న, సా-ఆ కూర్చుణఖ, ఉభయకూ లభాక్‌ - 3ండు గట్టులను జే చున్న, “గ్షీవ-నదివలె, అఆభూత్‌-ఉండెఏ. రాముని వద్దికి వచ్చుటకు ముంచే లక్మణునిచేత నిరాకరింప(బడీ యుండుటచేత మిక్కిలి కరుణాళు:డ్రైన రాము౨నే యా శయించుచున్న హూర్చణఖ, ఇటుసంచి అటు, ఆటునుంచి ముటు? దిరుగుచు, | శమపడుచు, ఉభయతీరములను జేకుచు, నురుగులు [గప్కచున్న యొక నదివలె నుండెనట. శ్లో. నంరంభం మైథిలీహాసః మణసౌమ్యాం నినాయ తామ్‌, నివాత స్తిమితాం వేం౦ చం[దోదయ ఇవోదిభేః. 86 వ్యాఖ్య : మైథిలీహాసః - సీకాదేవి నవ్వు, క్షణసౌమ్యా----క్షణం-స్వల్ప కాలము, సౌమ్యాం-శాం తాకారముతో పండిన,తాం-ఆహర ఎ౯ఖ పు, నివాత స్తిమితాం- గాలికకపోవుటచేత నిశ్ళలముగానుండి, ఉదథధేః, వేలాం-సమ్ముదవుయొక్క తీరజలరేఖ' ఏ (చెల్లెలికట్టను), చందోదయః, ఇవ-చం దోదయమువలె సంరంథం- సంశోభమును, నినాయ-పొందించెను యాతాయాతములచేత రామలక్ష్మణులను (డ్రేమిఎపుడని _బతిమాలుచున్న శూర్చణఖను జూచి సీత నవ్వినది. ఆ నవ్వు, చం_దోదయము సమ్ను దతీరమునకు ఉల్లోలకల్లోలములు గాలివచ్చినప్పుతు గలి గించునట్టు, ఆ రాడసీకి క్షణకాంము కాంతచ్చైయున్న స్వాంతమున సంక్షోభమును కేపి కోపము. దెప్పించె నని భావము “మై థిలీవాసః తాం సంరంభం నినాయ” అని

చ్వాదళ నర్షము 115 ద్యికర్మకక ర్తర్మిపయోగము. ఉపమాంంకారము, కొళిదాసు ఉపమానములన్నియు ఉపమేయగుణాధిళ్యమును సంతరింపఎవే కనుక భావసౌందర్య మూహించుకొన వలయుఘ, ళో. ఫల మసో్యోపవోనన్య సద్యః (పావ్స్టిసి పళ్య మామ్‌, మృగాళ్చి పరిభవో వ్యాఘ్యా మిత్ధవేహి త్వయా కృతమ్‌, లి వ్యాఖ్య అస్య, ఉపవాసస్త-ఈ వెక్కిరింపునప్పునకు, వలం- ఫలమును, సడ్యః-ఇప్పుడే, పాష్ప్యసి- పొందం లవు, మాం, పశళ్య-నన్ను(జూడు, త్వయా- నీచేత, కృతం- చేయ(బడిన పనిని, వ్యాఘ్యాం-ఆడ.పులి వషయమాన, మృగ్యాః- ఆమలేడియొక్క (ఆమడ చేసినట్టి), పరిభవః, ఇతి-అవమాగమని, ఆవేపహా- తెలిసికొసముం [కోధఘూర్షిత యగు కూర్వూణఖ సీతను జూచి, నీవు చేసిన యుప వోసమునకు. దగినఫల మిష్పడే యనుభవింతువ్వు ఇది నేడి పులిని పరిహసించుట వంటిదని యెజు(గుము. అని, ళం ఇత్యుకైవ్వై మెథిలీం భర్తు రంశే నివిశతీం భయాత్‌, రూవం కూర్చుణఖా నామ్నః సధ్య్బళం (వత్యపద్యత. తరి వ్యాఖ? : భయాత్‌ -భయమువ .న, భర్తుః-భ ర్రయొక్క, ఆంశే-తొడమీద, నివిశతీం-కూర్చొనుచుచ్తా, .థిలీఎ-సీతను, ఇతి ఉక్తా-వెనుకయన్నట్టు పలికి, బెదిరించి, కూర్చుణభా-హర్చణఖ, నామ్న్మః-తన 'సేకుగకు, సద్భృశం-తగిన, రూపం-ఆకారముసు, _పత్యపద్యత-పొందెగు. (చూపెనని యర్థము) రాక్షసిపలుకు లకు బెడిరి సీత భర్త తొడపైని. జేుచుండగా నిదిగో! చుూడుమని కూర్చాణఖ తన *సేకళకు. దగిన రూపముకు _పదర్శించెను. అనగా చేటలంత గోళ్ళుగలడి యని “జూర్వజఖభా” శబ్దార్థము కచుక, అంతటి గోళ్ళ, వాటికిందగిన (వేష. చేతులు, కాళ్ళు, ముఖము మొదలగు నవయవములతో భయంకరాకారముకు జూపెనని భావము. హర్వ +- నఖ-హర్పణఖ “రషాభ్యాం నోణః సవానపదే” అనువాణిని సూ_తమువేత ఏకపదమునంమ రేఫషకారముల తరువాతనున్న “నొ కారమునకు “ఐ” కారము వచ్చినది. “ప” కారము మధ్యలోనున్నను వచ్చును.

116 రఘువంశము శ్లో లక్షణ? [వథమం [కుళ్వా కోకిలామంజువాదినీమ్‌,

శివాఘఫోరస్వనాం వళశ్చాత్‌ బుబుథే వికృళేతి తామ్‌. 39

వ్యాఖ్ల ; లక్మణ:-లవ్మణుండు, _పథమం- మొదటి, కోకీలామంజువాది సీం-కోకిలవలె మకోహరముగా( బలికి“దియు, పశ్చాత్‌ -పిమ్మట, శివాఘోర స్వనాం-నక్కవలె భయంకఠరమగు కంఠన్యర:సుగలదియు నగు, తాం-ఆ శూర్చు ఇఖను, _శర్వా-విని, వికృతా, ఇతి-మాయావిని య), బుబుధే-తెలిసికొనెను, మొదట మధురముగా! గోకింవిలె సంభాషించి పిమ్మట నక్కవలె కర్ణకఠోరముగా లొషించిన హర్చణఖ _ మాయావని యగు రాక్షసి యని లక్ష్మణుడు గుర్తించెను. శ్లో, పర్ణ్శశాలా మథ మ&ీప్రం వికృష్టాసిః (పవిశ్యపః,

వై రూప్యపౌనరు _క్త్యేన ఫీవణాం తా మయోజయత్‌. 40

వ్యాఖ్య ; అథ-ఆట్టు గు రించిన వెంటనే, సః-+ లక్ష్సుణుండు, వికృష్ణాసిః, సన్‌-జరనుండి లాగబడిన ఖడ్గము గలవాండగుచు, &&ీ పం-వేగయుగా, పర్షళాలాం, (పవిళ్య-పర్జశాంగు | పవేించి, ధీషణాం-భయంకర రూపముగల, రాం-ఆహర్చ ణఖను, వైరూప్యపౌరరు క్త్యేన-వై రూప్క-వికార రూపముయొక్క, పొగరు క్షేన- ద్యిగుణత్యముచేత, ఆయోజయత్‌ -కూర్యెను, సీతారాములకు. గొంచము దూరమున స ఎజిత్వ ఎ నున్న లక్ష్మణుడు తమ . పేమఖిష్షకై వచ్చిన స్రీ యొక నుందరాంగికాక మాయావిని యగు నొక రాక్షసియం స్యరమువేశ గుర్తించిన వెంటకే, రామ అక్మణుల కెట్టి కీశును జేయకరో! యన్న భావముచేత ఖడ్గపాజిమై, శీ ఘముగా విర్ణశాలను జేరి యకృట భయంకర రూపముతోనున్న శూర్పుణఖయొక్క ముక్కు, చెవులను, ఛేదించి, మొదటనే వికృతరూపముతోనున్న దాని నింకను వికృత రూపిణిగా. జేసెనని భావము. వై రూప్యపౌనరు క్త మనగా విరూపముయొక్కం పునరు క్రి, రెండుసార్లు వై రూపమును. (వైరూప్యము-1 వై రూప్యయు) ఇెందుట. లక్షణాళ క్సినేత దై వ్రైగుణ్యమని యర్థము. " శు సా వ్యకనఖధారిణ్యా 'వేణుకర్కళపర్వయా,

అంకు శాకార యాంగుల్యా తా వతర్ణయ దంబరే. శ్ర]

చ్వాదళ సర్గము 11 వ్యాఖ్య : సౌ-ఆ శూర్చుణఖ, వ్యకనఖధారిణ్యా-వంకరలు తిరిగిన గోటీని ధరించినదియు, వేబుుర్మ. శపిర్వయా- వేణు- వెదురుక జ్ఞవలె, కర్కశపర్వయా- కథినములగు గనుపులు కలదియు నగుఓచేతనే, ఆంకుళకాకారయా- ఆంకుశమను ఆయధమువంటి యాకారముగల, అంగుళ్యా-[వేలిచేత, తౌ-ఆ రామలక్ష్మణులను, అంబరే (స్థితా)-ఆకసమున నిల్చుని, అతర్జయత్‌-బెదిరింబెను.. లక్మణునిచేత ముక్కు-జెవులు కోయంబడిన శూర్చుణఖ [కుదుంాలై, వంకర తిరిగిన గోరు, కర్కళములైన గనుపులు గల తన తర్జని (వేలితో రాషలక్ష్ముణులను చూడండి! మమ్ము నేమిచేయుదునో! యని యాకసమున నిల్చి బెదిరించెను. శ్లో. పాష్య చాకు జనస్థానం ఖరాదిథ్య _స్తృథావిధం, రామాష్మకమ మాచఖ్యా రతఃవరిభవం నవమ్‌. శీలి వ్యాఖ్య : ఆక-వెంటనే, జనస్థాకం-రాష్షస జననవాసమును, (ప్రాష్య-చేరి, అరాదిభ్యం-ఖరాసురుడు మొదలగు వరికి, తభావిధం- 'ఆచ్చిది యగు (తన యవయవ ములను నరుకుట మంటి), రామోష్మకమం-రాముని దుష్కాార్యారంభమును, నవం- [కొత్తదియగు, రక్షఃపరిభవం-రాక్షసుల నవమానించుటను, ఆచఖ్యౌా, చ-చెప్పి వేసెనుగూడ. శూర్పణఖ వెంటనే జనన్థ'నమునకు( జేరి తన యవయవచ్చేదము జేయుటకు రానుడే పూనుకొనుట యనెడు నూతన రాక్షసౌావమానమును ఖరదూష అాదులకు! జెప్పి వారికీ. గోపము వచ్చునట్లు చేసినదని భావము, శ్లో. ముఖావయవలూనాం తాం నైైర్భళా యత్పురో దధుః, రామాఖియాయినాం తేషాం తదే వాభఖూ దమంగళమ్‌. 438 వ్యాఖ్య : నై రృతాః-రాక్షసులు, ముఖావయవలూనాం- ముభావయవములగు నాసికాకర్ణములయందు ఛేదింపంబడిన, తాం-ఆ హూర్చణఖను, పురః-ముందర, దరధుః ఇతి యత్‌-ఉంచుకొసి రనుట యేది కలదో, తదేవ (తత్‌ -. ఏవ)-ఆదియే, రామాభియాయునాం-రామునిపైకి యుద్ధముకు వెళ్ళుగట్టి, రేషాం-ఆ రాతసులకు, అమంగళం-అకుభము, అభూత్‌-అయ్యెను. ముక్కు చెవు*. తెగిని వనితను. ముందు పెట్టుకొని రామునిపైకి .మద్ధమునకువెళ్ళిన ఖరదూషణాదుల కదే యపళకునముగా పరిణమించెనని భావము.

118 రఘువంశము శ్లో. ఉదాయురా నావతత స్తాన్‌ దృప్తాన్‌ (పేవ్య రాఘవః,

నిదభీ విజయాళంసాం చాపే సీతాంచ లమ్మణే, శీ

వ్యాఖ్య : ఉదాయుధాన్‌-ఎ త్తబడిన మారణాయభధములు గలవారుప, ఆపతత:-తనపీదికి వమృచున్నవామము, దృష్తాన్‌ -గర్వతురై యున్న, తాన్‌ - ఖరదూషణాది రాతసులను, (పేక్య-పరించి చూచి రాఘవః -ల్రీరా:ఎడు, చాపే-ధనుస్సునందు, విజయాశంసాం-విజయ'ఎయొక్క్ల ఆశమ, లక్ష్యుణే- లక్ష్మణునియందు, సీతాం చ-సీతనున్ను, నిదిధే-ఉంచెను. గర్చిరులై తన క్రైకి వచ్చుచున్న రాక్షసులను జూచి, సీశారక్షణమునందు లక్ష్మణుని నియోగించి రాము(డ యుద్ధసన్నద్ధుం డయె"నని భావము.

0 ధ్‌

శ్లో. ఏకో దాళరథిః కామం యాతుధానాః సహ్మనళః,

శే తు యావంత ఏవాజౌ ఆావాంశ్చృ దద్భ శే న న. 45

వ్యాఖ్య; దాళరథి:-రాము(డు, ఏకః-ఒక(డే, యాతుధానాః-రాక్షనులు, కామం-మిక్కుటముగా, సహ సళః-వేలకువేలు, లై తు-ఆరాక్షసులచేతనై తే సః-ఆరాము(డు, అజౌ -యుద్ధమునందు, తే, యావంళః, ఏవ-ఆరాషసుల ఎంత సంఖ్యతో నుండిరో, తావాంశ్ళ (తావాన్‌ + చ)-అంతసంఖ్యగలవాయగా, దద్భశే- కన(బడెను. నిజమునకు రాము( డొకుడు, లాక్షసులు వేలకొలందిగాస నుండిరి. కాని రాక్షసులకు యుర్ధరంగమున తామెంద రుండిరో అంత సంఖ్యలో రామం కనంబడిరి అన(గా [పతిరాక్షసు౨తోను బాణ్బపతిబాణములు వేయుచు రాముడు యుస్థము చేసెనని భావము. ళా అనజ్జ నేన కాకుత్సృః [పయు క్త మథ దూషణమ్‌,

న చవమే శుభాచారః నదూషణ మి వాతన?, శీర

వ్యాఖ్య: అథ-తకువాత, శుభాదారః- యుద్ధమున నియమము తప్పనివాండై న (మంచినడవడికలవా(డని యర్థాంతరము), సః కాకుత్ధృః-కకుత్ధ్స వంశీయు.డగు ఆరాము(డు, ఆసజ్బనేన--దుర్జనుంగు రాష్షస జనముకేత, పయు క్రం-పంపంబడిన (ఉచ్చరింప(బడిన యని యర్థాంతరచ్పు) దూవణం-దూవణుండను రాక్షసుని ఆత్మనః -ఠతనయొక్క_, దూవణం, ఇవ-దోషవచమువలె, న చక్ష్షమే-నపాంప

చ్వాదళ నర్షము 110 మ లేదు సృత్చ్పవ ర్తనగల వ క్రి దుష్టజవముచేత నిందింపబడిన తన దోషమును వలె రాముడు రాక్షసజనముచేత తనపైకింబంపంబడిన దూషణుండను రాక్షసుని పతి ఘటనముఏ సహింపలఅదు, ఆనగా వానిని జంపుటకు. బూనెనని భావము. శ్లో, తం శ్నరైః వతిజగావా ఖం(తిశిరసా చ సః, 'క్రమళ స్తే పున స్తస్య చాపా త్సమ మివోద్యయు,. డ్తీ వాాఖ-: సః-రాము(డు, తం-ఆ దూవణుని, ఖర్మతిశిరసొ, చ-ఖరాసుర, తిశిరోఒసురులను సైతము, _పతిజ: గాహ-ఎదురుకొటైను. [1కమశః ((పయుక్రా ఆపి) -ఒకదా *వెనుక నొకటిగా పిడువబడినవే అయినప్పటికిని, తస్య-ఆరాముని యొక్క, కే, పునః-ఆబాజముశేమో, చాపాత్‌-రామ ఛనుస్సునుండి, సమం, ఇవ-ఏకకాలమునందు వలె, ఉద్యయుః-ఎగిరిపోయినవి. అనగా రాముడు వరుసగా దూషణ, ఖర, [తిశిరసులపైకి విడిచినప్పటికిని అబాణము లొకేసారి ధనుస్సునులిడి బయలుదేరినట్లు చూపరుల కగపడినవట! అట్టి హస్తలాఘవముతో రాముడా రాత్షసు లను ముగ్గురిని (పతిఘటించె నని భావము, శ్లో. తై (న్రుయాణాం శిత్తై ర్భాడై ర్యథాపూర్వవికుద్ధిథిః, ఆయు శ్లేవోతిగై1 పీత , రుధిరం తు పత త్తిభిః, 45 వ్యాఖ్య; దేవాతిగ్రైః-దేహము ఎకు భేదించి వెళ్ళినవియు, యళాపూర్వ విశ ద్ధిఖః -యభథాపూర్వ- పయోగించుటకుముందున్న ః విశుద్దిభి: -నై ర్మల్యముగల, శిర్రైః- తీష్షములై న, తః, దాడై:-ఆరామబాణములచేత, [త మాణాం- ముగ్గజియొక్క (అర, దూషణ, (తిశరోసునలయొక్క), ఆయుః-ఆయుష్యము, పీతం-తాగబడి నది. రుధిరం తు-ర క్రమేమా, పత త్రి'భిః-్యగద్దలు మొదలగు పమలచేత, పీతం- _రాగ-బకినది. రాముడు (పయోగించిన మూడుబాణములు, తీష్టములై వేగాతి శయముచేత ఆసుగ్గురు రాక్షసుల శరీరములు దూటి, మరల నెప్పటివలె ననంగా రక్తసి క్తములు గాక, వారి _పాణములను మాాతము హరించినవనియు, ఆరాక్షస దేహములనుండి కారుచున్న ర క్తముకు కాకులు గద్దలు మొదలగు పక్షులు తాగిన వనియు భావము. శ్లో. తస్మిన్‌ రామళరోత్కృ త్తే బలే మవాతి రకసామ్‌, ఉత్ధితం దద్భ శే2 న్యచ్చ కబం ధేభ్యో న కించిన, శ్ర

1లి0 రఘువంళము వ్యాఖ్య: తస్మిన్‌ -ఆ, రామళరోత్న్భృ రే-రా సబాణములవేత ఛేవింపంబడిన, మహతి -గొప్పడియగు, రక్షసాం, బకే-రాక్షసుఎయొక్కూ సైన్యమునందు, ఉద్ధికం-లేచింల్బున్నది, కబంధేళ్యః- మొండెములక ౦టె, అన్యచ్చ-వరియొకటి యైకది, కించర-ఏదియుకు, న దద్భశే-కనఃబడలేము. అట్టు రామవాణ హతమైన ఆరాతస స్రైన్యమనందు చచి నలు వి రాక్ష్షల మొండెములు తప్పి మరియే (ప్రాణులు లెకుండెను తండోపతండములుగా వచ్చిన రాక్షస సైన్యము రాము)కేత నిశ్శేషముగా( జంపంబడీనదని భావము, “కబంథ” మనఃగా । పాణముఎడీ తం తెగిన శరీరము. శో. సా బొణవి ౫౦ రాము ళయోవయిత్వా సురద్విపాం, ళం యె కే ణు అపబోధాయ నుష్యాప గష్మధచ్చాయే వరూథినీ . వ్‌0 వ్యాఖ్యః సా, సురద్విషాం, వహథిసి-ఆరాషబయొక్కు. సైెషృము, బాణ వర్షిణం -శరవర్షమును గురిపించు నట్టి, రామం-రామున్తి యోధ ముచ్వా-(యుద్ధము చేయించి, గ్మచ్చా చే గద్ధజెక్కల సీడయందు, అ పటోధాయ _- మరల మేల్కొానకుంకుటకై , సుష్వాప-ని దించెను (దీర ని: దవోయెను). అట్టు రావస సేన తాన్హై రామునికి/ గోపమును తెప్పించి యతని బాణ వర్షముచేత( [బాణములు గోల్పోయి _గద్దజెక్కల నీడలో. దీర్చ న్నిదపోయెను,. ఆనంగా మరణిందెనని భావము" ట్లో. శాఘవా,న్ర్రువిదీర్థానోం రావణు పతి రక్షసామ్‌, తేషూం కూర్పుణఖైై వైళా దుష్ప వృ త్తివారా ఒభవత్‌. 51 ద్యాఖ్య:ః ఏకా-ఒకజతెయగు, శూర్చుణవా, ఏవ-శూర్పుణఖమా తమే, రావణం, (పతి-రావణు) గురించి, రాఘవాస్త్ర విదీర్ణానాం-రామబాణ ములచేత లీల్చంబడీన (చచ్చిన), తేషాం, రక్షసాం-ఆఖరాదిరాక్షనుంయొక్క, దుష్నళవృ త్రిహరా- దుర్మరణవా ర్తను తీసుక వెళ్ళవలసిశది, అభవత్‌ -ఆర్యాను, ఖరదూషణాదిరాక్షసుల మరణవార్తను రావణునికి జేర్చుట కొక్క శూర్చుణఖ మ్మాతమే మిగిలియుండె ననియు రా్షసు లందరును రామబాణములనేత హతులైరనియు భావము. శూర ఏ శ్‌ నభా శూర్చుణథా “పూర్వపదాత్సఎజ్ఞాయాం” జను సూ_తమువేత “నఖ శబ్దము నందలి *ని కరమునకు *ణ”ొ కారము రాగా, “నఖముభాత్స.జ్ఞాయామ్‌” ఆను

చ్వాదళ సర్గము 191 స్వూతముచేత్‌ “జీప్‌” కుకిషేధ ముండటవలన, “"శూరణఖభీ యని ఈకారాం తము కొక “ఛార్పణఖా” యని ఆకారాంతళబమైనది హూర్పణఖ వెళ్ళి రావణునకి రాముడు తనకు! వేసిన మవమానముము, ఖరదుూషణాదుల మరణమును, జెప్పినదం (గ్రహింపవలయును. ళ్ద్‌ం న్మిగహో త్స్వను కాప్తానాం వధాచ్చు ధనదానుజః, రామేణ నిహితం మేనే పదం దళను మూర్ధను. ఫలి "జ్ఞా వ్యాఖ్యః నస్వసు: -చెల్లెలగు కూర్చుణఖయొక _ ,న్మిగవీత్‌ -కర్ష నాసికాచ్చేదము వల్రను, ఆఅవ్తానాం-బుధువులగు. ఖరదూషణాద్రులయొక్క, వధాచ్చ-వధవల్లను, ధనదానజః-కుబేరుని తమ్ముడగు రావణుండు, ర్థామేణ-గ్రీరామునిచేత, దశను, మూర్జసు-తన పది తలల మీదను, పదం-పాదమును, నహితం-ఉంచబడినదిగా, మేనే-తలచెను. తన చెల్లిలి ముక్కు. చెవులు కోయుటవల్స:?, తన బంధువులు ఖరాదులను జంపుటవల్ల'ఏ, రాముడు తన పది తలలపైన పాదమునుంచి యవ మోానించినట్టు భావించి _కుద్ధుండయె. నని భావము. రామాయణ కథాభాగమును సంగహించి (వాయుచున్న యీద్వాదశసర్గమునందు కాళిదాసు తనకు మహాకపు వాల్మీకిపై. గల ఏన్మమభక్తీభావము ఏ. (పెకటించుటకో! యనునట్లు కథను ఆతి క్షుపముగా సం_గిహించుటకు. బూనెనుగొని నేను సయితము రామకథను _వాయుదు ననికాని, వాల్మీకి కంటే ఆతిశయించి వాంముదు ననిగాని తలంచినట్టు లేదు. ఆందుకే ఆదిలోనే “మందః కవియళః పార్టీ గమిష్యా మ్యపవాస్యలామ్‌” అని యనెసు, ఇచ్చటి కవి శబ్దమునకు వాన్మీకియే యర్థము- మందు(డనైన నేను వాల్మీకి కీర్తిని! గోరినట్టముతే నలుగురు నవ్విపోవుదు రని యాళ్లోకభావము. కనుక రఘువంళవృక్ష చర్వితలో వచ్చుటచేత కాళిదాసు రాషకథను తాకెను గాని లేనిచో. దాకువా(డుగా(డని మనము (గహింపవలెను. ఆయనకు వాల్మీకీపై నపార మైన భ క్రియున్నది. వాల్మీకిని మించి రామకథను నడ.పంజాల నన్న భయము గూడ నున్నది- శ్లో. రతసొ మృగరూపేణ వంచయిత్వా స రాఘవౌ, జహోర సీతాం పథీం[ద్మపయానకణ విఘ్నిత!. ర్‌ి వ్యాఖ్య: సః-జుట్టు (కుద్ధండైన రావణుడు, మృగరూ పేణ-బంగారులేడి రూపమును ధరించిన, రక్షసా-మారీచునిచేత, రాఘవౌ-రామలత్యణులను, వంచ

129 రఘువంశము యిత్వా-మోసగించి, పక్షీంద | పయాస తక్షణ విఘ్న త౬--పక్షీర్య! ద-జజాయువు యొక్క, (పయాస- యుద్ధరూపమైన (శమచేత, క్షణ-కొలదికాలము, విఘ్నత:- విఘ్నముగలవా( డగును, సీతాం-సీతాదేవిని, జహార-అపహరించుకొని వెళ్ళెను. రామాయణకథా భాగసంగహరాపమై - యీక్లోకమునందు, శూర్చుణఖ రావణుని రెచ్చ/గొట్టుటచేత నతండు లగుగ్దుడె, మారీచుని తనవాక్సాతుర్య _తర్జనములచేత లొంగదీసి బంగరు డిని జేసుకొని, పంచవటికివచ్చి బంగరులడిపై సితకు అభి లాషను గలిగించి తన్మూూలముగా రామలక్ష్మణు-ను దూరముగొ( పంపి, (వాహ్మణ వేషమున ఖిక్షనుగోరి సమీపము”కు వచ్చిన సీతను పట్టుకొని వెళ్ళుచు దారిలో జటాయువు ఎదుర్కొనంగా నతని తెక్కలు ఛేదించి కొంచమాలస్యముగా సితను లంకకు! జేర్చుకొనె నన్న భావము వెల్లడియగుచున్నది. షీ ఓ లూనపవ మపళతామ్‌,

శ్లో తౌ సీతాన్వేపి ణా గ్బ్మర్గణ్ఞ ప, ్‌

వాత ర్చశరథపీతే రన్ఫణం కంఠవ_ర్తిఖిః. ర్‌

వాఖ్య: సీఠాన్వేషిణా -సీతను వెదకుచు వెళ్ళిన, తౌ-అ రామలక్పణులు, లూనపక్షం-చేదింప(బడిన జెక్యలుగలదియు, కంఠవ ర్తిథిః-కంఠమునందున్న , (పాజైః- పాణములచేత, దళరథ[ పీ ే:-దశరథ స్నేహమునకు, ఆనృణం-బుణము తీర్చుకొనినదియునగు, గృ్యధం-జటాయువను [గద్దను, ఆపశ్యతాం-చూచిరి. సీతక్రై యరణ్యమున వెదకుచు. చీరుగుచున్న రామలక్ష్మణులు, టెక్కులు తెగి, కంఠ మున! (బాణముల నిలుపుకొని, తదుకు సీతను రావణు. డెత్తుకొనిపోయిగవా ర్తను జెప్పి, దళరథుని సఖ్యమునకు బుణము. దీర్చుకొన్న జజాయువును జూచిరి. శ్లో. న రావణహృళాం తాభ్యాం వచసాఒ౭౬చ వ మెథిలీం, గా న్‌

అత్మనః సుమవాత్కరగ |వజై, శా వేద్య నంస్థితః. ల్‌ల్‌

వ్యాఖ్య: సః-అట్టు కంఠగత్మపాణుండై యన్న జజాయువు, రావణ వృతాం-రావణునిచేత ఆపహరింప(బడిన, మైథిలీం-సీతను గుజించి, ' తాభ్యాం- ఆ రామలష్మణులప (షష్టీ విభ క్యర్థమున చతుర్థీ విభ క్రి), వచసా-మాటచేత, ఆ చష్ట-చెప్పెను. ఆత్మనః-తనయొక)-, సుమహత్‌ మిక్కిలి గొప్పదియగు, కర్మ- యద్ధరూపమైక (ప్రయత్నమును, (వజైః-తన శరీరమునకు! దగీలిన గాయముల చేత, ఆవేద్య- తెలిపి, సంస్థిత? -మరణించెను,సీతను రావణు. డెత్తుకపోయిన వార్తను

చ్వాదళ సర్గము 1౬8 మాతము వాకు3_తో/ జెప్పి, తాను _పతిఘటించిన రావణయుద్ధ వివరములను జెప్పుటకు శ క్రిచాంక, గాయములచేతనే రామలక్ష్మణులు 1గహించునట్టు చేసి జటాయువు మరణి.చెనని భావము. సంస్థితః--”సమ్‌” అను ఉపసర్గతో జేరిన “స్థా” ధాతువునకు వరణము అర్థము కనుక ఆ యర్థిముననే “సంస్థిత” శబ్దమును _బయోగించెను. శ్లో. తయో _స్తన్మి న్నవీభూం పతృవ్యాప త్తి శోకయో,,

పితరీ వాగ్నినంస్కారాత్‌ వరా వవృతికే [కియాః. 56

వాఖ్య : నవీభూత పిళర్ళద్యాప త్రి శోక చూః--నవీభూత-మరల కొత్త దిగామ రిన, పితృవ్యాప త్తి-తండి మరణము వంనీ, శోకయో:- దుఃఖము గళిగిన, తయో:-ఆరామలక్షణులయొక్కు, తస్మిన్‌ -ఆజటాయువునందు, పితరి, ఇవ- తం డియండువలె, అగ్నిసంసా రాత్‌ -ఆగ్నిస -స్కారము' ఎండి, పరాగ క్రియ 8- ఉ త్తర_కియలు, వవృతిరే-జరిగినఎ అటు మరణించిన జటాయువును జూచి మరల పితృమరణదు:ఖము ననుభవించుచున్న రావలకృణులు ఆ జటాయువు నకు అగ్నిస:స్కారము మొదలు తర్చణాంతము అగు గ! దైహిక _కియ లస తమ తం్మడికి చేసినట్లు చేసిరని భావము. అనాఠ _పేత సంస్కారము కోటి యజ్ఞతుల్యము గనుక రాము డట్లు చేసెను, వ్యాప త్రి అనగా మరణము, శో. వధ నిర్ధాతశాపన్య కబంధ స్యోపదేశతః,

ముమూవ్ళ సంఖ్యం ఛామన్యు నమానవ్యసనే హరా. 57

వ్యాఖ్య : వధనిర్భూతకాపస్య-వధ -రామక లమెన వధచేత, నిర్ధాత- తొలంగింపంబకిన, శాపస్య-ళాపముగలిగి స్వర్గము'పజేరిన, కబంధసం-కబంధు-డను రాక్షనునియొక:_, ఉపదేశతః-ఉపదేశమువలన, రామస్య-రామునకి, సమాన వ్యసనే-తనకు సమానమైన ఆపదగల, వాఠౌ-కవియగు స్యుగీవునియందు, సఖ్యం- స్నేహము, ముమూర్శ్భ-వృద్ధిచెందెడు. కబంధరాక్షను,డు రామబాణ నిహతిచేత శాపముతొల(గి దేవత్వమును పొంది రామునికి సుుగీవునితో సఖ్యముంకజేసినచో నీ కార్యము సిద్ధించునని చెప్పె. ఆ రారణమువల్లనే రాముడు తనవలెనే భార్యను పోగొట్టుపన్న స్నుగీవునితో మతిని. బెంచుకొనెను. “ఉపదేశ” మనంగా తెలి యని విషయమును వెలుపుట (అజ్ఞాత క్టాపన ముపదేశః) “మూర్భా- మోహన

[9న రఘువంశము ముచ్భాయమయోః” అనుటవలన మూర్శధాతువునకు తెలినిలేక పడిపోవుటయు, అకభిషృద్ధియు నర్థములు. ఇచ్చట ఆభివృద్ధ్యర్థకము.. శీ... న వాత్వొ వాలినం వీరం నృత్పదే చిర కాంతి కే,

ధాతోః స్థాన ఇచా దేశం నుగీవం సంన్య వేశయత్‌ ॥ 58

వ్యాఖ్గ : వీరః-వీరుం్రైన, సఃం-ఆరాము(డు, వాలినం-వాలిని, హత్వా- చంపి, చిరకాంక్షితే-బహుకాలము పండి కోర(ఐడిన, తత్పదే-ఆవాలి స్థానమునందు, ధాతోః, స్టానే, ఆదేశం, ఇవ-ధాళువుయొక్క స్థానమున ఆదేశధాతువును వలి, సు గీవం-సు. గీవుని, సంన్యవేశయత్‌ -స్థాపించెను. హనుమద్దర్శన, స్ను గీవసఖ్య పభృతి కార్యములు జరిగి. పిమ్మట మహావీరుడైన రాముంతు _ వాలిని,జంపి యతని స్థానమున ఆన(గా కపిరాజ్య మునరదు సుగీవునిపట్టాభిషేకమును జరిపించె నని భావము. ఆది ధాతుస్థానమున వచ్చిన ఆదేశము (మరియొకధాతువు)వలెనున్న దట. అస్తే ర్ఫూః” అని అ స్తిధాతుస్థానమునం దాడేశముగా వచ్చిన “భూ” ధాతువు ఆసధాతుదూపమ.౪ నన్నిటిని పొందును. అశ్లే సుగీవుడు వాలి సర్వస్వమున కధిపతియై, తారాదిపరిి గహణము' జేసెనని వ్యంగ్యార్థము. శ్లో. ఇత న్తత శ్చ వైదేహీ మ స్వేష్టుం భ_ర్భృచోదిళాః,

కపయ శ్చేరు ధార్తన్య రామ స్యేవ మనోరథాః. రఫి

వ్యాఖ్య: వైదేహీం-సీతను, అన్వేష్టుం-వెదకుటకు, భ ర్భృచోదితాః-తమ (పళువైన స్నుగీవునిచేత _పోత్సహింపంబడిన, కపయః-హకుమంతుడు మొదలగు వానరులు, ఆ ర్తస్మ-సీతావరహాతుగుండగు, రామస్య-రాముఎయొక్క, మనోరభా:, ఇవ-కోరికలవలె, ఇతస్తతః-ఇటునటు నానావన్నపదేశములందు, చేరు, చ- తిరిగిరి (వెదకిరిగూడ). సీతావిరహబాధ నకుభవించు రాముని కోరికలవలె స్నుగీ వుని యాజ్ఞచేత హనుమదాది కపీశ్వరులు వన్మసదేశములం దంతటను సీతను వెదకుచు. దిరిగిరి, లో. (వవృత్తా వువలబ్యాయాం తస్యాః నంపాతిదర్శనాత్‌

నూరుతిః సాగరం తీర 8 నంసార మివ నిర్శ్హిమః. 60

'చ్వాదళ సర్గము 125

వ్యాఖ్య: సంపాళిదర్శనాత్‌ -సంపొతియొక్క_ దర్శనమువలన, తసా1-సీత యొక్క, _పవృతౌంవా ర్త, ఎపలద్ధాయాం-తెలి య(బడి :దికాగా, మారుతి:-హను మంతుడు, సాగరం-సము_ద'బును, నిర్శమః- మమకారము _నివా(కు, సంసారం, ఇవ- *ఎచ్కాబంభనముకువలె, తీర్ణు-దాటెను. సీతాన్వేషణము. (_శమపడచున్న వానరులకు జటాయువు సోదరు-ండగు సంపాతి కనంబడి, సీత లంకయందున్న వ�