Bereikbaarheid banen

Terug naar Effectmodules en indicatoren

---

De indicator bereikbaarheid banen beschrijft hoeveel banen er vanuit een locatie bereikbaar zijn, gewogen naar de reistijd ernaartoe. Het is een zwaartekracht-achtige (gravity) maat: banen dichtbij tellen vol mee, banen verder weg steeds minder, via een afstandsvervalfunctie. De indicator wordt per casus en per zichtjaar berekend, bijvoorbeeld onder /Indicatoren/WLO_hoog_NbSMax/Zichtjaren/Y2120/Bereikbaarheid_Banen. De berekening staat in Templates/Indicatoren/Bereikbaarheid.dms (container Bereikbaarheid_Banen) met de hulpbestanden ODs.dms, Read_Indicators.dms, MakeDecayT.dms en Impl.dms.

Ruimtelijke eenheid en reistijden

De berekening werkt op CBS-buurten (vintage 2021, SourceData/RegioIndelingen/cbs/Y2021/buurt). De reistijden komen uit herkomst-bestemming-matrices (origin-destination, OD) tussen buurtcentroïden, ingelezen als .fss-bestanden uit %RSo_DataDir%/Omgeving/ODs_Buurten/ (ODs.dms). Er zijn drie vervoerswijzen:

Vervoerswijze	Bestand	Reistijdkenmerk
Openbaar vervoer (lopen-OV-lopen)	Traveltime_W_OV_W_20211005_..._O2SWtime-10min_avg_traveltime.fss	gemiddelde piekreistijd
Fiets	Traveltimes_..._NETWERK-bike_MaxTime-120min.fss	freeflow, max 120 min
Auto	Traveltimes_..._NETWERK-car_MaxTime-120min.fss	freeflow, max 120 min

Elke OD-matrix is een platte lijst van herkomst-bestemmingsparen tussen buurten (gekoppeld op CBS-buurtcode/centroïde), met de reistijd per paar.

Herkomst van de reistijden

De reistijdmatrices zijn niet in RSopen zelf gemaakt, maar afkomstig uit het project NetworkModel_PBL (door Object Vision voor het PBL). Dat model simuleert verplaatsingen per openbaar vervoer, auto, fiets en te voet, en levert zowel reistijd-/OD-matrices als bereikbaarheidsindicatoren. Zie de NetworkModel_PBL wiki.

De ingelezen OV-matrix (2021) is gemaakt met de oude, voor 2025 gebruikte OV-methode. Daarbij werd de snelste OV-route bepaald met Dijkstra over een volledig routeerbaar OV-netwerk, inclusief wachten thuis, overstappen en wachten bij haltes, met voor- en natransport (lopen/fietsen van en naar de halte). Reistijd was per schakel beschikbaar; kosten konden in die methode niet tijdens het routeren worden geminimaliseerd (vanwege niet-lineaire tariefcomponenten in het Nederlandse OV), maar pas achteraf worden afgeleid. Dit is in 2025 vervangen door een methode die ook de reiskosten minimaliseert. De huidige .fss gebruikt nog de oude methode.

Qua methodiek sluit de huidige OV-reistijd daarmee aan bij de twee PBL-studies die op dezelfde aanpak zijn gebaseerd:

• Toegang voor iedereen? (PBL, 2022): analyse van de (on)bereikbaarheid van voorzieningen en banen in Nederland per vervoerswijze en op verschillende momenten.
• Beter bereikbaar? (PBL, 2024): veranderingen in de toegang tot voorzieningen en banen tussen 2012 en 2022.

Afstandsverval

De reistijd wordt omgezet in een gewicht via een logistische afstandsvervalfunctie (MakeDecayT.dms):

verval(t) = t == 0 ? 1 : 1 / (1 + exp(a + b·ln(t) + c·t))

met t de reistijd. De parameters a, b, c zijn afkomstig van het PBL (2020). In de code staan aparte parameters per vervoerswijze (car_*, bike_*, ov_*).

Let op: in de huidige implementatie gebruikt de vervalfunctie voor alle drie de vervoerswijzen dezelfde, OV-coëfficiënten (ov_a = -12,3301, ov_b = 2,907621, ov_c = 0,012824). De car_*- en bike_*-parameters worden nergens in de configuratie gebruikt. Het onderscheid tussen de vervoerswijzen komt dus uitsluitend uit de verschillende reistijdmatrices, niet uit het afstandsverval. Dit is vermoedelijk een omissie (zie Aandachtspunten).

Van bereikbare banen naar indicator

Per buurt wordt het aantal bereikbare banen berekend als de som over alle bestemmingsbuurten van het aantal banen daar, gewogen met de vervalfunctie van de reistijd ernaartoe:

bereikbare_banen(herkomst) = som over bestemmingen van  banen(bestemming) · verval(reistijd)

Dit gebeurt per vervoerswijze. Het aantal banen per buurt komt uit Read_Indicators (de stand na allocatie). Naast het totaal wordt de bereikbaarheid ook per werk-subsector berekend (via de Jobs6-indeling), zodat zichtbaar is welke economische sectoren bereikbaar zijn.

Alle totaaluitkomsten bestaan in twee varianten: een basisjaar-variant (StartYear, uit de stand in het startjaar) en een zichtjaar-variant (na allocatie), zodat de verandering in bereikbaarheid in beeld komt. De per-sector uitsplitsing kent alleen de zichtjaar-variant.

Aggregatie en uitvoer

De buurtresultaten worden geaggregeerd naar provincie (ongewogen gemiddelde van de buurtwaarden) en naar heel Nederland (gemiddelde gewogen naar het aantal woningen per buurt). Het resultaat wordt per casus en zichtjaar weggeschreven als GeoPackage:

%LocalDataProjDir%/Indicatoren/<casus>/Bereikbaarheid_Banen_<zichtjaar>.gpkg

met lagen per buurt en per provincie, en per laag de attributen Banen_W_OV_W, Banen_BB (fiets) en Banen_CAR, elk ook in een _StartYear-variant. De uitsplitsing per werk-subsector wordt in het geheugen berekend en niet naar de GeoPackage geschreven.

Aandachtspunten

• De afstandsvervalfunctie gebruikt voor auto en fiets dezelfde coëfficiënten als voor OV; de apart gedefinieerde car_*- en bike_*-parameters zijn ongebruikt. Daardoor verschilt het verval niet per vervoerswijze, alleen de reistijden verschillen. Dit lijkt een omissie die nog gecontroleerd moet worden.
• De OV-reistijden gebruiken de oude (voor 2025) OV-methode; reiskosten zijn daarin niet meegenomen.

Verwante indicatoren

• Bereikbaarheid groen: dezelfde soort bereikbaarheidsmaat, maar voor groen rond woningen (zonder afstandsverval; binnen een straal).